Thào A Páo, một trong những người trẻ ấy, kể rằng ban đầu anh chỉ quay bằng điện thoại nên ít người xem. Sau đó anh đầu tư flycam, học cách quảng bá và tự học tiếng Anh trên mạng để tiếp khách nước ngoài. Đội vận chuyển đồ cho khách thu được khoảng 500.000 đồng mỗi chuyến, cao điểm 4-5 chuyến mỗi ngày, cao hơn nhiều so với làm nông nghiệp. Anh còn đề xuất xây "Trạm dừng chân xanh" để thu gom rác của du khách. Từ mỗi suất ăn bán ra, anh trích 10.000 đồng hỗ trợ trẻ em vùng cao, dịp Trung thu đã chuyển gần 10 triệu đồng vào quỹ
Câu chuyện nhỏ ở một đỉnh núi cho thấy một điều lớn: công nghệ số chỉ thật sự bứt phá khi được trao vào tay người dân bản địa.
Từ "tiếp cận" đến "làm chủ"
Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 đặt chuyển đổi số là một nội dung quan trọng, gắn với chuyển giao tiến bộ khoa học - kỹ thuật, nhân rộng mô hình "thôn thông minh" và hình thành điểm truy cập số cộng đồng tại nhà văn hóa, điểm sinh hoạt cộng đồng ở thôn, bản.
Tuy nhiên, hạ tầng và thiết bị mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là con người. Với địa hình chia cắt, nhiều hộ dân ở vùng cao, vùng sâu chưa quen các thao tác số cơ bản. Từ thực tế đó, Lào Cai chọn cách làm là đào tạo ngay những người dân tin cậy của bản để họ hướng dẫn người dân trong bản.
Theo Kế hoạch số 52-KH/BCĐ ngày 11/2/2026, tỉnh phấn đấu đào tạo khoảng 3.000 "Người bản số" trong giai đoạn 2026-2028, để tối thiểu 70% hộ gia đình vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn được tiếp cận, hướng dẫn kỹ năng số. Riêng năm 2026, giai đoạn thí điểm, tỉnh dự kiến đào tạo khoảng 1.200 người tại 32 xã, phường, bảo đảm mỗi thôn, bản có ít nhất 3 nhân sự nòng cốt.
Điểm đáng chú ý là tiêu chí lựa chọn. Đó là những người có uy tín trong cộng đồng, có khả năng tiếp cận công nghệ, có trách nhiệm và sẵn sàng cầm tay chỉ việc cho bà con trong sinh hoạt hằng ngày. Họ hướng dẫn bằng tiếng nói, cách nghĩ quen thuộc với đồng bào nên người dân bớt e ngại, dễ tiếp thu hơn. Theo kế hoạch, đội ngũ này hoàn thành đào tạo kỹ năng số trong tháng 10/2026.
"Người bản số" không đứng một mình. Ở Bắc Hà, Đoàn Thanh niên xã triển khai mô hình "1+10" (một đoàn viên - mười công dân số) để thanh niên hỗ trợ người dân dùng dịch vụ số. Ở Văn Chấn, mô hình "Thôn số" đưa kỹ năng số đến từng hộ, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ công và kết nối thị trường. Ở Châu Quế, Mặt trận xã dùng "Tổ công nghệ số" và mô hình "Quét mã QR - Lắng nghe ý kiến Nhân dân" để người dân dễ phản ánh tâm tư, nguyện vọng.
Khi bản sắc trở thành sinh kế
Công nghệ số mở ra con đường để tài nguyên bản địa, vốn chỉ quanh quẩn trong bản, đi xa hơn. Với Tà Chì Nhù, cảnh quan, đàn ngựa, đàn dê, biển mây và bữa cơm với gà đen, lợn bản thả rừng, dê núi qua ống kính người địa phương đã thành sản phẩm du lịch có sức hút. Nhiều hộ dân cùng có thu nhập: dựng lán nghỉ cho du khách, bán đặc sản, vận chuyển đồ, dẫn đường.
Đáng quý hơn, giá trị không chảy đi nơi khác mà ở lại cộng đồng. Văn hóa không bị "thương mại hóa" mà được chính người trong cuộc kể lại và gìn giữ. Người trẻ có lý do để ở lại quê hương làm giàu.
Ở tầm vĩ mô, đó chính là nghĩa của "đòn bẩy": kỹ năng số giúp người dân tiếp cận thị trường, dịch vụ công, giáo dục, y tế, thông tin chính thống, thu hẹp khoảng cách miền ngược - miền xuôi.
Muốn "người bản số" phát huy vai trò, đường truyền phải thông suốt. Ngày 25/9, Sở Khoa học và Công nghệ Lào Cai đã bàn giao thiết bị và dịch vụ kết nối vệ tinh Starlink cho các địa phương, cơ sở giáo dục tại các điểm lõm sóng. Đây là cách làm linh hoạt để những nơi đường cáp, trạm phát sóng chưa tới được vẫn không bị bỏ lại phía sau.
Lãnh đạo tỉnh cũng lưu ý cần chú ý đến cả những điều tưởng nhỏ: tài liệu tập huấn ngắn gọn, dễ hiểu; lịch học phù hợp địa hình, điều kiện đi lại; trang thiết bị được mua sắm đầy đủ, có người quản lý, có phương án bảo trì để hoạt động lâu dài.
Hành trình còn nhiều thử thách: chi phí đầu tư hạ tầng vùng núi cao, vùng lõm sóng còn tồn tại, kỹ năng số của người lớn tuổi và phụ nữ còn hạn chế, nội dung số bằng tiếng dân tộc còn ít, nguy cơ lừa đảo trên không gian mạng. Vì vậy, bên cạnh đầu tư hạ tầng và đào tạo, cần song song nâng cao nhận thức về an toàn thông tin, bảo đảm công nghệ trở thành điểm tựa chứ không thành rủi ro mới cho người dân.
Thước đo cuối cùng của chuyển đổi số không phải số thiết bị hay lượt truy cập, mà là thu nhập tăng lên, tri thức mở rộng, bản sắc được giữ gìn và người dân tự tin làm chủ cuộc sống của mình.
Từ một video ngắn quay giữa mây ngàn, một lớp học kỹ năng số trong nhà văn hóa thôn, một người trẻ cầm tay chỉ việc cho bà con, cánh cửa tương lai đang mở ra cho vùng cao. Điều quan trọng là tiếp tục đồng hành cùng đồng bào bằng chính sách đúng, nguồn lực đủ và sự bền bỉ của cả hệ thống chính trị để công nghệ số thật sự "về bản", trở thành đòn bẩy cho phát triển toàn diện, bền vững.
