Sáng mai 11/6, hơn 1,2 triệu thí sinh trên cả nước sẽ bước vào bài thi môn Ngữ văn đầu tiên với thời gian làm bài 120 phút, chính thức mở màn kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026. Trong bối cảnh đề thi ngày càng chú trọng đánh giá năng lực tư duy, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, câu nghị luận xã hội tiếp tục được xem là phần thi quan trọng giúp thí sinh tạo lợi thế về điểm số.
Theo các giáo viên Ngữ văn, để chinh phục dạng câu hỏi này, học sinh không chỉ cần nắm chắc kỹ năng làm bài mà còn phải biết tích lũy vốn sống, tư duy phản biện và những dẫn chứng mang hơi thở cuộc sống.
Nơi "gỡ điểm" nhưng cũng là câu hỏi phân hóa
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, cô Lâm Thị Lan Anh, giáo viên Ngữ văn Trường THPT Hiệp Hòa số 3 (Bắc Ninh) cho biết, câu nghị luận xã hội thường chiếm từ 2 đến 4 điểm trong cấu trúc đề thi tốt nghiệp THPT.
"Đây là phần nhiều học sinh cho rằng dễ viết nhưng thực tế lại là phần tạo ra khoảng cách điểm số khá rõ. Những em có tư duy tốt, biết lập luận và vận dụng dẫn chứng thực tế thường đạt điểm cao hơn hẳn", cô Lan Anh nhận định.
Theo cô giáo, một thực tế đáng chú ý là nhiều học sinh hiện nay vẫn gặp khó khăn khi viết nghị luận xã hội. Không ít em diễn đạt lan man, sa vào kể lể, thiếu dẫn chứng thực tiễn hoặc chỉ đưa ra quan điểm một chiều mà chưa biết nhìn nhận vấn đề ở nhiều góc độ.
Đặc biệt, trong các đề mở liên quan đến tuổi trẻ, trách nhiệm công dân, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo hay các vấn đề thời sự, việc thiếu tư duy phản biện khiến bài viết trở nên mờ nhạt, thiếu sức thuyết phục.
"Nhiều học sinh vẫn quen học thuộc dàn ý mẫu. Trong khi đó, đề thi hiện nay yêu cầu các em phải biết suy nghĩ, biết phản biện và thể hiện chính kiến cá nhân trên cơ sở lập luận logic", cô Lan Anh chia sẻ.
Đề thi không còn chỗ cho những bài văn sáo mòn
Theo định hướng của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, môn Ngữ văn đang chuyển mạnh từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực vận dụng.
Điều này cũng tác động trực tiếp đến phần nghị luận xã hội. Thay vì yêu cầu học sinh trình bày những nội dung quen thuộc, đề thi những năm gần đây thường đặt ra các vấn đề gần gũi với đời sống, buộc thí sinh phải suy nghĩ và đưa ra quan điểm riêng.
Từ những câu hỏi về lối sống của người trẻ, văn hóa ứng xử trên không gian mạng, khát vọng cống hiến, trách nhiệm với cộng đồng đến những vấn đề mới như chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, bảo vệ môi trường..., tất cả đều đòi hỏi người viết phải có hiểu biết xã hội và khả năng kết nối kiến thức với thực tiễn.
Theo cô Lan Anh, học sinh muốn làm tốt dạng bài này trước hết phải hiểu đúng vấn đề được đặt ra.
"Không ít em đọc đề nhưng xác định sai trọng tâm, dẫn đến cả bài viết đi chệch hướng. Vì vậy, kỹ năng phân tích đề và xác định từ khóa là bước quan trọng nhất", cô nói.
Sau khi xác định được vấn đề nghị luận, học sinh cần triển khai bài viết theo trình tự logic gồm giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận và mở rộng vấn đề. Đặc biệt, những dẫn chứng "người thật, việc thật" mang tính thời sự luôn tạo sức nặng cho bài viết hơn so với những dẫn chứng quá cũ hoặc mang tính minh họa chung chung.
Tích lũy vốn sống từ những điều gần gũi nhất
Theo các giáo viên, điểm yếu lớn nhất của học sinh hiện nay không nằm ở kỹ thuật viết mà ở vốn sống và khả năng quan sát cuộc sống. Nhiều em có thể viết đúng cấu trúc nhưng bài văn vẫn thiếu sức thuyết phục bởi dẫn chứng nghèo nàn hoặc xa rời thực tế.
Để khắc phục điều này, cô Lan Anh khuyến khích học sinh chủ động cập nhật thông tin từ báo chí, các chương trình thời sự, các hoạt động cộng đồng và những câu chuyện truyền cảm hứng trong cuộc sống.
Những nhân vật như Nick Vujicic, thầy giáo Nguyễn Ngọc Ký, Hoa hậu H'Hen Niê hay các dự án thiện nguyện của người trẻ đều có thể trở thành những dẫn chứng giá trị nếu được sử dụng đúng cách. Không chỉ vậy, chính những trải nghiệm đời thường của học sinh cũng có thể trở thành chất liệu cho bài viết.
"Điều quan trọng không phải là dẫn chứng thật lớn lao mà là dẫn chứng phù hợp với luận điểm và được phân tích hợp lý", cô Lan Anh nhấn mạnh.
Rèn tư duy thay vì học thuộc văn mẫu
Một trong những điểm được các giáo viên đặc biệt lưu ý là học sinh cần thay đổi cách học đối với phần nghị luận xã hội. Nếu trước đây nhiều em dành thời gian học thuộc các bài văn mẫu, thì nay điều cần thiết hơn là rèn luyện khả năng tư duy và xây dựng lập luận.
Theo cô Lan Anh, một bài văn đạt điểm cao không nhất thiết phải dùng ngôn từ hoa mỹ, mà cần thể hiện được suy nghĩ chân thực, lập luận chặt chẽ và quan điểm rõ ràng.
"Điều người chấm muốn nhìn thấy là cách học sinh nhìn nhận vấn đề, chứ không phải những câu chữ được sao chép từ tài liệu tham khảo", cô nói.
Vì vậy, thay vì cố gắng ghi nhớ hàng chục bài văn mẫu, học sinh nên xây dựng cho mình một "ngân hàng dẫn chứng", thường xuyên luyện viết các đoạn văn ngắn, tập đặt câu hỏi phản biện và rèn kỹ năng diễn đạt.
