Hàng triệu tấn thiết bị điện tử bị thải bỏ từ Mỹ đang được vận chuyển ra nước ngoài, chủ yếu đến các quốc gia đang phát triển ở Đông Nam Á, nơi chưa sẵn sàng xử lý an toàn các loại rác thải nguy hại. Đây là kết quả từ một báo cáo gần đây của tổ chức giám sát môi trường Basel Action Network (BAN) có trụ sở tại Seattle.
Sau hai năm điều tra, BAN phát hiện ít nhất 10 công ty Mỹ đang xuất khẩu thiết bị điện tử đã qua sử dụng sang châu Á và Trung Đông, tạo nên một “cơn sóng thần ngầm” của rác thải điện tử.
Báo cáo mô tả hoạt động này giúp tăng lợi nhuận cho ngành tái chế điện tử, trong khi phần lớn thiết bị công nghệ của người dân và doanh nghiệp Mỹ bị xuất khẩu bí mật và xử lý trong điều kiện gây hại tại Đông Nam Á.
Rác thải điện tử, hay còn gọi là e-waste, bao gồm các thiết bị bị bỏ đi như điện thoại, máy tính, chứa cả vật liệu có giá trị lẫn các kim loại độc hại như chì, cadmium và thủy ngân.
Khi các thiết bị công nghệ được thay thế nhanh hơn, lượng rác thải điện tử toàn cầu tăng nhanh gấp năm lần so với tốc độ tái chế chính thức.
Theo Liên Hợp Quốc và Viện Nghiên cứu UNITAR, thế giới đã tạo ra kỷ lục 62 triệu tấn rác thải điện tử vào năm 2022, dự kiến con số này sẽ tăng lên 82 triệu tấn vào năm 2030.
Rác thải điện tử từ Mỹ làm gia tăng gánh nặng cho châu Á, khu vực vốn đã sản xuất gần một nửa tổng lượng rác thải điện tử toàn cầu. Phần lớn rác này bị đổ vào các bãi rác, gây rò rỉ hóa chất độc hại ra môi trường.
Một số khác được xử lý tại các bãi phế liệu không chính thức, nơi công nhân đốt hoặc tháo dỡ thiết bị bằng tay mà không có bảo hộ, dẫn đến phát tán khói độc và phế liệu nguy hại.
Theo báo cáo, khoảng 2.000 container, tương đương 33.000 tấn rác thải điện tử, rời các cảng Mỹ mỗi tháng. Các công ty đứng sau các lô hàng này, được gọi là “nhà môi giới rác thải điện tử”, thường không tự tái chế mà chuyển chúng đến các công ty tại các quốc gia đang phát triển.
Báo cáo nêu tên một số công ty như Attan Recycling, Corporate eWaste Solutions, Creative Metals Group, EDM, First America Metal Corp., GEM Iron and Metal Inc., Greenland Resource, IQA Metals, PPM Recycling và Semsotai.
Một số công ty đã phản hồi về báo cáo. Semsotai khẳng định họ chỉ xuất khẩu các bộ phận còn hoạt động để tái sử dụng, đồng thời cáo buộc BAN thiếu công bằng.
PPM Recycling cho biết các kho hàng của họ ở California và Texas chỉ vận chuyển nhôm và kim loại không chứa sắt đến Malaysia, đồng thời cho rằng BAN đã phóng đại khối lượng lô hàng và khẳng định họ tuân thủ các quy định của Mỹ và quốc tế. Greenland Resource nhấn mạnh rằng họ xem xét nghiêm túc các cáo buộc và đang tiến hành đánh giá nội bộ.
Báo cáo ước tính từ tháng 1 năm 2023 đến tháng 2 năm 2025, 10 công ty này đã xuất khẩu hơn 10.000 container rác thải điện tử, với tổng giá trị vượt 1 tỷ USD. Quy mô ngành này có thể đạt hơn 200 triệu USD mỗi tháng.
Đáng chú ý, tám trong số 10 công ty được nêu tên sở hữu chứng nhận R2V3, một tiêu chuẩn ngành nhằm đảm bảo tái chế điện tử an toàn và có trách nhiệm, khiến giá trị của chứng nhận này bị đặt câu hỏi.
Nhiều công ty hoạt động tại California, dù bang này có luật nghiêm ngặt yêu cầu báo cáo đầy đủ và xử lý đúng cách rác thải điện tử.
Tuy nhiên, nhiều container rác thải được vận chuyển đến các quốc gia cấm nhập khẩu loại rác này theo Công ước Basel, một hiệp ước quốc tế cấm giao dịch rác thải nguy hại từ các quốc gia không ký kết như Mỹ, quốc gia công nghiệp duy nhất chưa phê chuẩn hiệp ước này.
BAN chỉ ra rằng các lô hàng thường được khai báo dưới các mã thương mại không phù hợp, như “nguyên liệu thô” hoặc hàng tái chế khác, để tránh bị phát hiện. Cách phân loại này được xem là không hợp lý, dựa trên cách các công ty công khai mô tả hoạt động của mình.
Ông Tony R. Walker, chuyên gia nghiên cứu về thương mại rác thải toàn cầu tại Đại học Dalhousie, Canada, cho biết ông không bất ngờ khi rác thải điện tử tiếp tục vượt qua các quy định.
Dù một số thiết bị còn hoạt động có thể được giao dịch hợp pháp, phần lớn rác thải xuất khẩu sang các nước đang phát triển là hỏng hoặc lỗi thời, bị gắn nhãn sai và đổ vào các bãi rác, gây ô nhiễm môi trường mà không mang lại giá trị kinh tế đáng kể.
Ông Walker nhấn mạnh Malaysia, một quốc gia ký Công ước Basel và là điểm đến chính của rác thải điện tử Mỹ, đang bị quá tải bởi khối lượng rác này, cộng thêm rác từ các quốc gia giàu có khác.
Báo cáo ước tính rác thải điện tử Mỹ chiếm khoảng 6% tổng kim ngạch xuất khẩu của Mỹ sang Malaysia từ năm 2023 đến 2025. Sau khi Trung Quốc cấm nhập khẩu rác thải nước ngoài vào năm 2017, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đã chuyển hoạt động sang Đông Nam Á, tận dụng các mối quan hệ để có được giấy phép nhập khẩu.
Ngoài Malaysia, các container rác thải còn được gửi đến Indonesia, Thái Lan, Philippines và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, bất chấp các lệnh cấm theo Công ước Basel và luật pháp địa phương. Tại các quốc gia này, nhiều lao động không được đăng ký làm việc trong các cơ sở tạm bợ, hít phải khói độc khi tháo dây điện, đốt nhựa hoặc tháo dỡ thiết bị mà không có bảo hộ.
Chính quyền Thái Lan và Malaysia đã tăng cường nỗ lực ngăn chặn nhập khẩu rác thải điện tử bất hợp pháp. Vào tháng 5, cơ quan chức năng Thái Lan đã thu giữ 238 tấn rác thải điện tử Mỹ tại cảng Bangkok.
Trong khi đó, vào tháng 6, nhà chức trách Malaysia đã tịch thu lượng rác thải trị giá 118 triệu USD trong các đợt kiểm tra trên toàn quốc. Hầu hết các cơ sở xử lý tại Malaysia đều bất hợp pháp và thiếu các biện pháp bảo vệ môi trường, theo bà SiPeng Wong từ Trung tâm Chống Tham nhũng và Phe nhóm của Malaysia.
Bà Wong nhấn mạnh rằng việc xuất khẩu rác thải điện tử từ các nước giàu sang các nước đang phát triển gây áp lực lớn lên các cơ sở địa phương, cản trở nỗ lực quản lý rác thải nội địa và được xem là một hình thức “thực dân rác thải”.
