Theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường cùng các nghị định, thông tư hướng dẫn, các doanh nghiệp có lượng phát thải lớn phải lắp đặt trạm quan trắc tự động, liên tục.
Cùng với đó, Cục Môi trường phải lắp đặt các trạm quan trắc môi trường xung quanh tại các khu vực trọng điểm như thành phố lớn, lưu vực sông lớn. Dữ liệu từ các trạm này phải được kết nối, truyền về Sở Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường để phục vụ công tác kiểm soát, giám sát ô nhiễm và xử lý vi phạm.
Tuy nhiên, Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (C05, Bộ Công an) cho biết, thời gian qua đơn vị đã phát hiện, xử lý nhiều vụ vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường. Trong đó, điển hình là các vụ án liên quan đến một số công ty lắp đặt hệ thống quan trắc môi trường tự động, liên tục, có hành vi làm giả dữ liệu. Cơ quan này cho rằng đây là “thủ đoạn mới, tinh vi, có tổ chức, không chỉ làm sai lệch dữ liệu mà còn trực tiếp vô hiệu hóa công cụ quản lý của Nhà nước”.
Quá trình điều tra cho thấy, các đối tượng là lãnh đạo công ty đã thỏa thuận, móc ngoặc, thông đồng với đơn vị chủ nguồn thải để can thiệp vào hệ thống quan trắc môi trường tự động, liên tục; thay đổi các thông số để dữ liệu hiển thị nằm trong ngưỡng cho phép, tạo ra các chỉ số không phản ánh đúng mức độ ô nhiễm thực tế rồi truyền số liệu giả về cơ quan quản lý.
Qua công tác điều tra, cơ quan công an vạch trần thủ đoạn can thiệp vào hệ thống quan trắc môi trường của các đối tượng. Một trong những thủ đoạn phổ biến là tác động trực tiếp vào hệ thống hút mẫu và thiết bị phân tích bằng biện pháp vật lý, cơ học ngay tại trạm quan trắc. Bằng cách pha loãng/lọc mẫu, các đối tượng đấu nối tinh vi các đường cấp nước sạch hoặc khí nén vào bồn chứa mẫu, bồn phân tích mẫu nhằm làm loãng nồng độ chất ô nhiễm trong mẫu đo.
Ngoài ra, các đối tượng còn cố tình thay đổi vị trí lắp đặt thiết bị đo (sensor) hoặc vị trí ống hút mẫu sai lệch so với thiết kế chuẩn, không đúng quy chuẩn kỹ thuật hiện hành, từ đó khiến dữ liệu thu được không phản ánh đúng thực trạng môi trường.
Không chỉ dừng ở việc tác động trực tiếp lên thiết bị, các đối tượng còn sử dụng chính phần mềm của hãng sản xuất hoặc của đơn vị cung cấp thiết bị để can thiệp vào toàn bộ hệ thống quan trắc.
Với thiết bị phân tích (controller), các đối tượng chỉnh sửa cấu hình ngay trên hệ thống hoặc thông qua phần mềm kết nối để thay đổi hệ số nhân, công thức tính toán, qua đó làm giảm giá trị đo thực tế hoặc dựng lên dữ liệu giả, khống chế số liệu đầu ra theo ý muốn.
Đối với thiết bị truyền, nhận dữ liệu (datalogger), thủ đoạn được xác định còn tinh vi hơn. Các đối tượng có thể thiết lập hệ số nhân trong công thức tính toán để kéo giảm kết quả quan trắc, khống chế các chỉ số xuống dưới ngưỡng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia được ghi trong giấy phép môi trường. Một số trường hợp còn lập công thức tính toán dựa trên tín hiệu của thông số khác rồi gán giá trị cho thông số cần che giấu, qua đó tạo ra dữ liệu giả.
Đáng chú ý, việc can thiệp vào datalogger có thể được thực hiện từ xa qua Internet. Theo cơ quan điều tra, các đối tượng sử dụng các phần mềm như UltraViewer, TeamViewer để kết nối với máy tính tại doanh nghiệp, sau đó truy cập vào datalogger thông qua mạng LAN nội bộ.
Đây được xác định là lỗ hổng lớn, bởi người có trình độ chuyên môn và thủ đoạn có thể chèn thêm mã lệnh hoặc cài sẵn công cụ kết nối từ xa để bí mật truy nhập, can thiệp vào hệ thống, kể cả khi Sở Nông nghiệp và Môi trường đã thay đổi mật khẩu, niêm phong thiết bị.
Với các thiết bị datalogger do doanh nghiệp tự gia công, sản xuất, mức độ rủi ro còn lớn hơn. Cơ quan điều tra xác định các thiết bị này có thể được cài sẵn firmware tùy biến (custom firmware), đồng thời thiết lập thêm tài khoản quyền cao nhưng không bàn giao cho cơ quan quản lý. Chỉ cần thiết bị kết nối Internet, các đối tượng có thể từ xa chỉnh sửa, khống chế, thao túng dữ liệu truyền về Sở Nông nghiệp và Môi trường.
Từ kết quả điều tra, cơ quan chức năng nhận định thủ đoạn can thiệp hệ thống quan trắc môi trường tự động không chỉ làm sai lệch số liệu kỹ thuật, mà còn che giấu thực trạng phát thải, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm của cơ quan quản lý nhà nước.
