Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú – Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An cho rằng, Dự thảo luật đã có những bước tiến quan trọng như: đưa “bản sắc văn hóa dân tộc” vào nội dung quản lý kiến trúc; công trình kiến trúc có giá trị, bổ sung cơ sở dữ liệu hoạt động kiến trúc và chuyển đổi số, mô hình thông tin công trình - BIM; chuyển dần từ tiền kiểm sang quản lý bằng cơ sở dữ liệu và chú trọng phát triển kiến trúc xanh, kiến trúc thông minh, tiết kiệm năng lượng…
Đối với các nội dung cụ thể, cho ý kiến về Khoản 2 Điều 5 - Bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc đã cụ thể hóa các yếu tố nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc (hình thái không gian, chiều cao, vật liệu, màu sắc). Tuy nhiên, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú cho rằng, bản sắc kiến trúc không chỉ nằm ở hình thức mà còn ở cấu trúc không gian sống, quan hệ giữa công trình – cộng đồng sinh kế – ký ức đô thị. Nếu chỉ nhấn mạnh hình thức, vật liệu, màu sắc thì dễ dẫn đến sao chép họa tiết, màu sắc truyền thống một cách cơ học.
Do đó, đại biểu kiến nghị nên nghiên cứu bổ sung thêm các yếu tố nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc gồm: Không gian công cộng (quảng trường, chợ, đình, chùa, nhà thờ, công trình tôn giáo - tín ngưỡng); Di sản kiến trúc hiện đại, kiến trúc cộng đồng truyền thống (nhà sàn…); Không gian ký ức đô thị và các công trình có giá trị nhưng chưa được xếp hạng di tích; Di sản văn hóa phi vật thể như phong tục tập quán, tri thức dân gian vùng dân tộc thiểu số và miền núi.
Cũng góp ý về nội dung này, đại biểu Phạm Nam Tiến (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) nhấn mạnh sự cần thiết phải lồng ghép các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể vào quy hoạch, đồng thời tăng cường sự giám sát của cộng đồng đối với các công trình có giá trị.
Đại biểu Phạm Nam Tiến đề nghị bổ sung quy định về bảo vệ cảnh quan văn hóa lịch sử trong kiến trúc nông thôn. Trọng tâm là giữ gìn các không gian văn hóa cộng đồng đặc trưng như đình chùa, nhà rông, nhà sàn truyền thống. Chính phủ cần có quy định chi tiết đối với các công trình xây dựng trong những khu vực nhạy cảm về văn hóa này.
Về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc (Điều 5), đại biểu cho rằng không chỉ dừng lại ở vật liệu hay màu sắc, kiến trúc truyền thống còn gắn liền với các giá trị phi vật thể. Đại biểu kiến nghị, bổ sung các yếu tố như phong tục tập quán, tín ngưỡng và tri thức dân gian (về hướng nhà, cách bố trí không gian) làm cơ sở để nhận diện bản sắc kiến trúc của mỗi dân tộc.
Đối với việc quản lý các công trình kiến trúc có giá trị, đại biểu đưa ra hai đề xuất quan trọng: Bổ sung quy định công khai danh mục công trình kiến trúc có giá trị để cộng đồng cùng giám sát; Giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh lập và công bố danh mục này, làm nền tảng áp dụng các cơ chế bảo vệ đặc thù.
Về thi tuyển kiến trúc, đại biểu Phạm Nam Tiến kiến nghị đối với các công trình văn hóa cấp quốc gia, hội đồng thi tuyển bắt buộc phải có sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý văn hóa và các chuyên gia nghệ thuật. Đồng thời, Chính phủ cần sớm ban hành các tiêu chí cụ thể để xác định công trình văn hóa quốc gia.
Bày tỏ quan điểm ủng hộ việc phân cấp, phân quyền cho cấp xã phê duyệt kiến trúc trong dự thảo luật, song đại biểu Nguyễn Văn Quảng (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) lưu ý cần xác định rõ phạm vi phân cấp, phân quyền vì năng lực nhân sự cấp cơ sở còn hạn chế. Đồng thời, đại biểu cho rằng, không phải công trình nào cũng phân về cho cấp xã, trước mắt có thể chỉ phân về cấp xã những công trình nhỏ, còn công trình lớn vẫn để ở cấp tỉnh thực hiện phê duyệt kiến trúc.
Về cơ chế kiểm soát, đại biểu đề nghị, cần kết hợp chặt chẽ giữa tiền kiểm và hậu kiểm. Việc chỉ dựa vào hậu kiểm khi công trình đã hoàn thành mới xử phạt, tháo dỡ sẽ gây lãng phí nguồn lực xã hội và xung đột pháp luật.
Về thi tuyển kiến trúc, đại biểu phản ánh thực trạng thủ tục kéo dài, khó lựa chọn đơn vị năng lực, dẫn đến tình trạng “không chọn được giải nhất”, gây ách tắc cho các dự án đầu tư. Do đó, cần phải quy định rõ nội dung này để đảm bảo thực thi hiệu quả.
