"Những người lính Hà Tĩnh và hành trình đưa đồng đội trở về"
Có những cuộc trở về chỉ mất vài giờ, nhưng cũng có những cuộc trở về kéo dài hơn nửa thế kỷ. Giữa đại ngàn nước bạn Lào, những người lính Hà Tĩnh vẫn lặng lẽ lần theo dấu tích chiến tranh, tìm đồng đội trong những cánh rừng đã đổi thay theo thời gian. Mỗi hài cốt được đưa về đất Mẹ không phải là điểm kết thúc, mà mở ra một cuộc chạy đua khác: xác định tên tuổi, quê quán để các anh trở về trọn vẹn với gia đình. Với những người lính hôm nay, còn đồng đội nằm lại nơi chiến trường là còn một lời hẹn phải hoàn thành.
Giữa đại ngàn, lần theo những dấu tích thời gian
Trời chưa sáng hẳn. Sương phủ dày trên những cánh rừng thuộc tỉnh Bolikhămxay. Từ lán dã chiến, ánh đèn pin loang qua màn sương. Ba lô, cuốc xẻng, thiết bị chuyên môn được kiểm tra kỹ trước khi 27 cán bộ, nhân viên Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh bắt đầu một ngày tìm kiếm mới.
Phía trước là những con dốc dựng đứng, khe suối trơn trượt và những cánh rừng đã phủ kín dấu tích chiến tranh bằng hàng chục năm cây lá. Không còn tiếng súng, nhưng mỗi chuyến đi của họ vẫn là một cuộc hành quân đặc biệt. Họ đi tìm những người đồng đội chưa từng gặp, lần theo những ký ức đã phai mờ và những dấu tích nhỏ bé còn sót lại dưới lòng đất.
Theo Thượng tá Trần Văn Sơn, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh, thực hiện nhiệm vụ theo phân công của Ban Chỉ đạo 515 Quân khu và Ban Chỉ đạo 515 tỉnh, hằng năm vào mùa khô, đơn vị sang Lào tìm kiếm, cất bốc, quy tập hài cốt liệt sĩ là quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại tỉnh Bolikhămxay và Thủ đô Viêng Chăn.
“Khó khăn rất nhiều, nhưng ai cũng xác định đây là trách nhiệm với đồng đội và thân nhân các liệt sĩ. Còn biết nơi các anh nằm lại thì còn phải đi tìm”, Thượng tá Trần Văn Sơn chia sẻ.
Để tìm được người đã khuất, trước hết phải tạo dựng niềm tin với những người đang sống. Vì thế, hành trang của những người lính Hà Tĩnh sang Lào không chỉ có quân tư trang và thiết bị chuyên môn. Họ học tiếng Lào, tìm hiểu phong tục, tập quán, đời sống của người dân bản địa để gần dân, nghe dân và chắt lọc từ những câu chuyện đời thường những manh mối quý giá.
Trung tá Bùi Đình Quận cho biết, qua nhiều mùa khô, đơn vị nhận ra rằng mỗi nguồn tin đều bắt đầu từ sự tin cậy. “Muốn nắm được nhiều thông tin từ dân bản thì phải hiểu tiếng nói, phong tục, tập quán của bà con. Có khi một câu chuyện bình thường cũng giúp chúng tôi mở ra một hướng khảo sát mới”, Trung tá Quận nói.
Từ những nguồn tin ấy, mỗi ngày giữa đại ngàn lại bắt đầu bằng những bước chân đi tìm ký ức. Một chiếc cúc áo cũ, một mảnh kim loại hoen gỉ, dấu tích của tăng võng hay một vật dụng nhỏ nằm sâu dưới lớp đất... tất cả đều có thể trở thành manh mối.
Thế nhưng, hơn nửa thế kỷ đã đủ dài để thiên nhiên xóa nhòa phần lớn dấu vết. Những con đường từng in dấu chân bộ đội có thể đã thành rừng; dòng suối đổi dòng, quả đồi thay đổi diện mạo, những gốc cây từng được chọn làm dấu mốc cũng không còn.
Đáng nói, nguồn tin về nơi các liệt sĩ nằm lại phần lớn đến từ những người dân địa phương, già làng, trưởng bản hoặc nhân chứng từng chứng kiến chiến tranh. Nay, phần lớn họ đã ở tuổi 80, 90. Người còn nhớ thì sức khỏe không cho phép trở lại rừng; người có thể chỉ địa điểm lại chỉ nhớ những chi tiết rời rạc. Bởi vậy, một nguồn tin không phải là đáp án, mà chỉ là điểm khởi đầu cho quá trình xác minh.
Từ thông tin của người dân, lực lượng quy tập phải đối chiếu, khảo sát thực địa, khoanh vùng và phối hợp với các lực lượng chức năng nước bạn tổ chức tìm kiếm. “Có những nguồn tin chúng tôi phải dành rất nhiều thời gian khảo sát, mở rộng phạm vi tìm kiếm nhưng cuối cùng vẫn chưa có kết quả”, Thượng tá Trần Văn Sơn cho biết.
Và theo những nguồn tin được xác minh, từ Bo Ly Khăn, Pạc Xăn, Pạc Ca Đinh, Thà Phà Bạt, Khăm Cợt, Viêng Thoong của tỉnh Bolikhămxay đến nhiều khu vực thuộc Thủ đô Viêng Chăn, những người lính Hà Tĩnh chia thành nhiều hướng, kiên trì khảo sát từng khu vực.
Có ngày họ đi hàng chục kilômét, vượt dốc, lội suối. Có điểm phải mở rộng phạm vi tìm kiếm hàng trăm mét. Có hố đào chỉ có đất đá. Có những buổi trở về khi trời đã tối, quần áo lấm đầy bùn đất, đôi chân rã rời nhưng kết quả vẫn là con số không.
Dẫu vậy, những lần trở về tay không không khiến họ dừng lại. Bởi phía sau mỗi khu vực tìm kiếm là một gia đình đã chờ đợi hàng chục năm. Có những người mẹ đã đi hết cuộc đời mà chưa biết con mình nằm ở đâu. Có những người vợ mang theo câu hỏi về người chồng không trở về suốt cả một đời. Có những người con chỉ biết về cha qua một tấm ảnh cũ và vài câu chuyện của người thân. Chính những cuộc đời còn dang dở ấy khiến bước chân người lính hôm nay không thể dừng lại.
Những người bạn cùng giữ ký ức chiến tranh
Trong hành trình ấy, những người lính Hà Tĩnh chưa bao giờ đơn độc. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Bolikhămxay, Bộ Chỉ huy Quân sự Thủ đô Viêng Chăn, chính quyền địa phương và nhân dân các bộ tộc Lào luôn đồng hành, hỗ trợ lực lượng Việt Nam.
Những cán bộ, chiến sĩ nước bạn, những già làng, trưởng bản trở thành những “người dẫn đường” đặc biệt. Họ không có những tấm bản đồ hiện đại, nhưng lưu giữ trong ký ức hình ảnh về những cánh rừng, dòng suối, quả đồi từng có bộ đội Việt Nam chiến đấu, đóng quân.
Có khi, chỉ từ một câu chuyện bên bếp lửa hay một ký ức được nhắc lại sau nhiều năm, một hướng tìm kiếm mới lại mở ra. Vì thế, công tác dân vận được Đội Quy tập Hà Tĩnh xác định là một phần quan trọng của nhiệm vụ. Khi có điều kiện, cán bộ, chiến sĩ cùng người dân làm đường, thu hoạch mùa màng, khám bệnh, cấp thuốc, trao tặng vật dụng thiết yếu và tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể thao.
Riêng mùa khô 2025-2026, đơn vị đã cấp thuốc miễn phí cho hơn 250 lượt người dân; tham gia 150 ngày công giúp bà con làm đường, thu hoạch mùa màng; tổ chức 12 buổi giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao với lực lượng và nhân dân nước bạn.
Từ những nghĩa tình được vun đắp qua năm tháng, thông tin về các liệt sĩ cũng được trao gửi bằng niềm tin. Một người dân chỉ đường, một già làng nhớ lại nơi từng có bộ đội Việt Nam, một cán bộ địa phương cùng lực lượng quy tập vượt qua những cánh rừng... tất cả đều góp phần nối dài cơ hội tìm thấy đồng đội.
Sau nhiều tháng băng rừng, vượt núi, xác minh từng nguồn tin, mùa khô 2025-2026, Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh đã tìm kiếm, cất bốc và hồi hương 9 hài cốt liệt sĩ; trong đó 8 hài cốt được tìm thấy tại tỉnh Bolikhămxay và 1 hài cốt tại Thủ đô Viêng Chăn. Chín hài cốt chưa xác định được danh tính, nhưng với những người trực tiếp đi tìm, đó là chín cuộc trở về.
Từ những cánh rừng sâu của nước bạn, những người lính năm xưa đã được đưa ra khỏi lòng đất, trở về gần hơn với quê hương. Tuy nhiên, phía trước vẫn còn một hành trình khác: xác định danh tính, trả lại cho các anh một cái tên, một quê hương và đưa các anh về đúng vòng tay gia đình.
Mời độc giả đón đọc Kỳ 2: Cuộc chạy đua với thời gian để gọi tên các anh
