Kỳ 1: TTND.PGS.TS Đậu Xuân Cảnh: 'Tôi mơ một ngày ở mọi Thủ đô trên thế giới đều có phòng khám Đông y Việt Nam'

Khát vọng ấy được TTND.PGS.TS Đậu Xuân Cảnh, Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam, nguyên Giám đốc Học viện Y Dược học Cổ truyền Việt Nam chia sẻ khi nói về khát vọng đưa y học cổ truyền trở thành một nguồn lực quan trọng của đất nước.

LTS: Y học cổ truyền Việt Nam đang đứng trước cơ hội phát triển chưa từng có. Với kho tàng tri thức hàng nghìn năm, hàng chục nghìn bài thuốc dân gian, nguồn dược liệu phong phú cùng kinh nghiệm quý báu của các thế hệ danh y, lĩnh vực này được kỳ vọng không chỉ phục vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế, khoa học công nghệ và văn hóa quốc gia. Thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với Bộ Y tế ngày 20/5/2026 về việc “biến di sản y học cổ truyền thành nguồn lực phát triển đất nước” được xem là định hướng chiến lược, mở ra giai đoạn phát triển mới cho nền y học dân tộc. Từ tư tưởng “Nam dược trị Nam nhân” của Đại danh y Tuệ Tĩnh cách đây hơn 700 năm đến nay, Việt Nam đã bảo tồn được 1.531 nguồn gen thuộc 884 loài cây thuốc, nhiều dược liệu đạt tiêu chuẩn “Thực hành tốt trồng trọt và thu hái” của Tổ chức Y tế thế giới (WHO). Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển y học cổ truyền trên nền tảng khoa học công nghệ hiện đại, gắn với kinh tế sức khỏe và sức mạnh mềm quốc gia. Tuyến bài ‘Đánh thức quốc bảo’ còn nằm dưới lớp đất Việt - y học cổ truyền trước cơ hội ‘trăm năm có một’ để trở thành nguồn lực chiến lược của quốc gia trong kỷ nguyên mới do Báo Nhà báo và Công luận cùng các chuyên gia phân tích tiềm năng, nhận diện những điểm nghẽn và đề xuất giải pháp để đưa y học cổ truyền trở thành nguồn lực chiến lược trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.

Kho tàng quý giá chưa được khai thác tương xứng

Theo ông Cảnh, Việt Nam sở hữu những lợi thế rất lớn để phát triển y học cổ truyền.

Trước hết là nguồn tài nguyên dược liệu phong phú với hơn 5.000 loài cây thuốc. Thứ hai là kho tàng tri thức tích lũy qua hàng nghìn năm lịch sử với những danh y nổi tiếng như Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông và hệ thống y học cung đình từ thời phong kiến. Thứ ba là mạng lưới thực hành y học cổ truyền rộng khắp từ các bệnh viện chuyên khoa đến đội ngũ lương y, ông lang, bà mế ở vùng sâu, vùng xa.

“Đó là một nguồn lực rất lớn, tạo nên bản sắc riêng của Việt Nam. Tuy nhiên, chúng ta vẫn chưa khai thác hiệu quả để biến những giá trị ấy trở thành tiềm năng phát triển”, ông Cảnh nhận định.

Một trong những nguyên nhân quan trọng là việc ứng dụng khoa học công nghệ vào y học cổ truyền còn chậm. Nhiều bài thuốc, phương pháp điều trị có giá trị nhưng chưa được nghiên cứu đầy đủ để tạo ra các bằng chứng khoa học, khiến việc phát triển sản phẩm, mở rộng ứng dụng và hội nhập quốc tế gặp nhiều khó khăn.

Nguy cơ thất truyền đang hiện hữu cùng những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam chỉ rõ nguy cơ lớn nhất hiện nay là sự mai một và thất truyền các tri thức y học cổ truyền.

Nhiều lương y cao tuổi không có người kế nghiệp. Con cháu họ lựa chọn những ngành nghề khác có thu nhập ổn định hơn. Trong khi đó, công tác đào tạo truyền nghề chưa được quan tâm đúng mức.

“Hiện nay, đào tạo lương y theo hình thức truyền nghề còn nhiều khoảng trống. Chúng ta chưa có cơ chế phù hợp để bảo tồn, kế thừa và phát huy những tinh hoa được tích lũy qua nhiều thế hệ”, ông Cảnh nói.

Muốn bảo tồn hiệu quả thì các giá trị y học cổ truyền phải được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và sinh kế cho người dân. Nếu không tạo được giá trị kinh tế thì các tri thức quý sẽ rất dễ bị mai một theo thời gian.

Ông Cảnh cho rằng, dù sở hữu kho tàng tri thức quý giá được tích lũy qua hàng nghìn năm, y học cổ truyền Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều "điểm nghẽn" lớn, khiến tiềm năng chưa được phát huy tương xứng.

Theo ông, trước hết là sự thiếu hụt các nghiên cứu khoa học và bằng chứng thực chứng đủ mạnh để khẳng định hiệu quả của nhiều bài thuốc, phương pháp điều trị. Đây là rào cản quan trọng trong quá trình chuẩn hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của y học cổ truyền.

Một hạn chế khác là công tác số hóa các tài liệu, thư tịch và tri thức cổ còn chậm. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến việc lưu giữ di sản mà còn làm giảm khả năng khai thác, chia sẻ và lan tỏa những giá trị quý báu của nền y học dân tộc.

Ở góc độ chuyên gia, ông Cảnh cũng đặc biệt lưu ý đến vấn đề sở hữu trí tuệ. Nhiều bài thuốc gia truyền, tri thức bản địa và kinh nghiệm chữa bệnh dân gian hiện chưa được đăng ký bảo hộ đầy đủ. Theo ông, bảo tồn phải gắn liền với phát huy giá trị. Nếu chỉ gìn giữ mà không khai thác, ứng dụng và lan tỏa hiệu quả thì chính những giá trị ấy sẽ bị mai một theo thời gian.

Bên cạnh đó, việc thương mại hóa có kiểm soát và xây dựng hệ sinh thái phát triển cho y học cổ truyền vẫn còn chậm. Sự kết nối giữa ngành y tế với khoa học công nghệ, nông nghiệp, du lịch và cộng đồng doanh nghiệp chưa thực sự chặt chẽ, khiến nhiều tiềm năng chưa được chuyển hóa thành giá trị kinh tế và giá trị xã hội.

"Đây là một trong những điểm nghẽn lớn của y học cổ truyền hiện nay. Chúng ta cần phát triển một hệ sinh thái đồng bộ, huy động sự tham gia của nhiều chủ thể để y học cổ truyền có thể lan tỏa mạnh mẽ hơn", ông Cảnh nhấn mạnh.

Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về việc coi y học cổ truyền là một nguồn lực phát triển quốc gia mở ra cơ hội đặc biệt quan trọng. Y học cổ truyền không chỉ là một lĩnh vực chuyên môn y tế mà còn gắn với kinh tế xanh, du lịch sức khỏe, bảo tồn văn hóa và xây dựng sức mạnh mềm quốc gia.

Đây là cơ hội để chúng ta nhìn nhận y học cổ truyền bằng tư duy chiến lược. Không chỉ phục vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân mà còn tham gia phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng thương hiệu quốc gia

Những năm qua, Hội Đông y Việt Nam đã tập trung vào đào tạo, truyền nghề, kết nối đội ngũ lương y và phát huy hệ thống hội từ trung ương đến cơ sở. Dẫn chứng về điều này, ông Cảnh cho biết, nhiều địa phương đã hình thành những cộng đồng hành nghề Đông y rất phát triển. Tại Ba Vì (Hà Nội) hay một số địa phương khác, hàng trăm lương y đang sinh sống bằng nghề, gắn hoạt động khám chữa bệnh với phát triển du lịch và trải nghiệm văn hóa bản địa.

Cần một "Chương trình quốc gia" để đưa y học cổ truyền trở thành ngành kinh tế tri thức mang tầm quốc gia

Ông Cảnh cho rằng, nếu muốn y học cổ truyền thực sự trở thành một nguồn lực phát triển của đất nước trong giai đoạn hướng tới mục tiêu Việt Nam trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045, cần có một tư duy mới và một cơ chế đủ mạnh để tạo đột phá.

Theo ông, y học cổ truyền không đơn thuần là câu chuyện của ngành y tế mà là lĩnh vực liên quan chặt chẽ tới nhiều ngành, nhiều lĩnh vực khác nhau, từ nông nghiệp, khoa học công nghệ đến công nghiệp chế biến, du lịch và thương mại.

"Chúng tôi đã kiến nghị với Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cần nghiên cứu xây dựng một Chương trình mục tiêu quốc gia hoặc một chiến lược quốc gia về phát triển y học cổ truyền. Chỉ khi có một chương trình đủ tầm quốc gia mới có thể huy động nguồn lực, điều phối các bộ, ngành cùng tham gia và tạo ra những sản phẩm thực sự có giá trị cho xã hội", ông Cảnh nói thêm.

Hiện nay chuỗi giá trị của y học cổ truyền đang bị chia cắt giữa nhiều lĩnh vực quản lý khác nhau. Trồng dược liệu thuộc ngành nông nghiệp; nghiên cứu, chế biến sâu lại liên quan đến khoa học công nghệ; còn ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe thuộc ngành y tế. Sự thiếu vắng một cơ chế điều phối thống nhất khiến nhiều tiềm năng chưa thể chuyển hóa thành những sản phẩm có sức cạnh tranh cao.

"Nếu không có một chương trình quốc gia để kết nối các mắt xích đó thì mọi thứ vẫn rời rạc, manh mún. Chúng ta khó tạo ra một hệ sinh thái hoàn chỉnh và càng khó tạo ra những sản phẩm đủ hấp dẫn để chinh phục thị trường trong nước cũng như quốc tế", ông Cảnh nhận định.

Việc có một chương trình quốc gia cần xác định rõ mục tiêu, lộ trình, sản phẩm đầu ra và cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành; từ đó tạo động lực cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và thương mại hóa các giá trị của y học cổ truyền.

Muốn làm thuốc điều trị virus nhưng không có nơi để thử nghiệm

Theo Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay chính là hạ tầng nghiên cứu khoa học.

Thực tế lắng nghe những kiến nghị khó khăn gửi về Hội cho thấy, nhiều nhóm nghiên cứu đang mong muốn phát triển các sản phẩm thuốc điều trị bệnh do virus gây ra từ nguồn dược liệu trong nước. Tuy nhiên, quá trình nghiên cứu gần như bị đình trệ vì Việt Nam chưa có đủ hệ thống phòng thí nghiệm và cơ sở nghiên cứu đạt tiêu chuẩn an toàn sinh học cao để triển khai các thử nghiệm chuyên sâu.

"Chúng tôi muốn nghiên cứu thuốc điều trị virus nhưng gặp khó khăn ngay từ khâu thử nghiệm. Muốn đánh giá hiệu quả thuốc phải có hệ thống nghiên cứu đáp ứng tiêu chuẩn an toàn sinh học cấp cao, phải có mô hình thử nghiệm phù hợp. Hiện nay đây vẫn là khoảng trống rất lớn. Đây là thiệt thòi không chỉ với riêng ngành y học cổ truyền mà còn ảnh hưởng tới năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo của Việt Nam trong lĩnh vực dược phẩm nói chung", ông Cảnh chia sẻ.

Không chỉ dừng lại ở những thang thuốc hay bài thuốc cổ truyền, nhiều nhà khoa học và doanh nghiệp Việt Nam đang nỗ lực tìm kiếm con đường để các giá trị của Đông y hòa nhịp với cuộc sống hiện đại. Ông Cảnh dẫn câu chuyện hợp tác giữa các nhà khoa học Việt Nam và Thụy Điển nhằm phát triển dòng nước uống thảo mộc từ các vị thuốc Đông y như một ví dụ về khát vọng đưa tri thức y học dân tộc bước ra thị trường quốc tế bằng những sản phẩm mới mẻ, gần gũi và giàu tiềm năng.

Theo ông, sau nước uống từ sữa động vật, nước uống thực vật hay nước ép trái cây, thế giới hoàn toàn có thể đón nhận một dòng sản phẩm mới được phát triển từ các dược liệu truyền thống với công nghệ hiện đại.

"Chúng tôi đã hoàn thành sản phẩm thử nghiệm với sự kết hợp của 5 vị thuốc Đông y. Đây không chỉ là một loại đồ uống mà còn là hướng đi mới để đưa tri thức y học cổ truyền vào đời sống hiện đại bằng những sản phẩm đạt tiêu chuẩn quốc tế", ông Cảnh cho biết.

Tuy nhiên, để những ý tưởng như vậy có thể phát triển thành ngành công nghiệp thực sự, cần có sự đầu tư bài bản về công nghệ sinh học, công nghệ enzyme, công nghệ chế biến sâu và hệ thống nghiên cứu ứng dụng.

"Hiện nay phần lớn doanh nghiệp, nhà khoa học vẫn phải tự bỏ vốn để theo đuổi các dự án này. Nếu có một chương trình quốc gia hỗ trợ thì khả năng tạo ra những sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam sẽ lớn hơn rất nhiều", ông nói.

Nhìn ra thế giới, ông Cảnh cho biết, nhiều quốc gia đã biến y học cổ truyền thành một ngành kinh tế có giá trị hàng tỷ USD.

Trung Quốc hiện có cơ quan quản lý chuyên trách về y dược cổ truyền trực thuộc Quốc vụ viện. Nhờ chiến lược bài bản, các sản phẩm y học cổ truyền Trung Quốc đã hiện diện trên toàn cầu và trở thành một phần quan trọng trong ngành du lịch, chăm sóc sức khỏe và kinh tế văn hóa.

Bên cạnh đó, Ấn Độ, Hàn Quốc và Nhật Bản cũng là những quốc gia thành công trong việc xây dựng thương hiệu quốc gia dựa trên các giá trị y học truyền thống.

"Chúng ta có rất nhiều kinh nghiệm quốc tế để học hỏi. Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng thương hiệu quốc gia dựa trên kinh tế xanh, trên tri thức bản địa và trên nền tảng văn hóa của y học cổ truyền", ông Cảnh khẳng định.

Theo đó, điều quan trọng nhất lúc này là tư duy hội nhập. Bởi nếu cứ phát triển trong phạm vi nội địa, trong 'ao làng' của mình thì rất khó tạo ra đột phá. Y học cổ truyền Việt Nam phải bước ra sân chơi quốc tế, phải được chuẩn hóa theo thông lệ quốc tế, phải tạo ra những sản phẩm mang bản sắc Việt Nam nhưng đạt tiêu chuẩn toàn cầu. Đó mới là con đường để y học cổ truyền thực sự trở thành nguồn lực phát triển đất nước trong tương lai.

Điều quan trọng nhất lúc này là tư duy hội nhập. Bởi nếu cứ phát triển trong phạm vi nội địa, trong 'ao làng' của mình thì rất khó tạo ra đột phá. Y học cổ truyền Việt Nam phải bước ra sân chơi quốc tế, phải được chuẩn hóa theo thông lệ quốc tế, phải tạo ra những sản phẩm mang bản sắc Việt Nam nhưng đạt tiêu chuẩn toàn cầu. Đó mới là con đường để y học cổ truyền thực sự trở thành nguồn lực phát triển đất nước trong tương lai.

TTND.PGS.TS Đậu Xuân Cảnh, Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam

Bảo tồn tri thức của 54 dân tộc để đưa Đông y Việt Nam ra thế giới

Nếu dược liệu được ví như phần "thân xác" của nền y học cổ truyền thì tri thức dân gian chính là "linh hồn" được kết tinh qua hàng nghìn năm lịch sử. Trên dải đất hình chữ S, mỗi cộng đồng dân tộc không chỉ lưu giữ những phong tục, tập quán riêng mà còn sở hữu những kho tàng kinh nghiệm chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe được chắt lọc từ quá trình cộng sinh lâu dài với thiên nhiên.

Với ông Cảnh đó là một nguồn tài nguyên đặc biệt quý giá mà ít quốc gia nào có được.

"54 dân tộc là 54 bản sắc văn hóa, cũng là 54 kho tri thức y học dân gian vô cùng phong phú. Nếu chúng ta không có kế hoạch bảo tồn, nghiên cứu và khai thác hiệu quả thì đó sẽ là một sự lãng phí rất lớn", ông Cảnh nói.

Những năm qua, trên hành trình đến với nhiều vùng núi cao, bản làng xa xôi, ông đã gặp không ít lương y dân tộc đang lặng lẽ gìn giữ những bài thuốc, phương pháp chữa bệnh độc đáo được trao truyền qua nhiều thế hệ. Có những tri thức chỉ tồn tại trong ký ức của vài người cao tuổi, chưa từng được ghi chép thành tài liệu hay nghiên cứu một cách bài bản.

Điều khiến ông trăn trở là khi những người nắm giữ tri thức ấy già đi, nhiều giá trị quý báu cũng đứng trước nguy cơ mất theo thời gian.

Bởi vậy, theo ông, việc bảo tồn y học cổ truyền không chỉ dừng lại ở gìn giữ cây thuốc hay các bài thuốc cổ, mà còn phải gìn giữ những người đang mang trong mình ký ức và tri thức của cộng đồng. Các trường đại học y cần tham gia sâu hơn vào công tác khảo cứu, sưu tầm và bảo tồn tri thức bản địa; đồng thời tạo điều kiện để sinh viên được tiếp cận thực tế, học hỏi trực tiếp từ các cộng đồng dân tộc trên khắp cả nước.

Từ câu chuyện bảo tồn tri thức, ông Cảnh tiếp tục nhắc đến một vấn đề mang tính nền tảng khác: phát triển đội ngũ kế cận cho nền Đông y Việt Nam.

Hiện nay, nguồn nhân lực của ngành chủ yếu được hình thành từ ba nhóm: những người được truyền nghề trong gia đình; đội ngũ bác sĩ Tây y học thêm Đông y; và các bác sĩ y học cổ truyền được đào tạo chính quy tại các trường đại học. Tuy nhiên, theo ông, suốt hơn 20 năm qua, Việt Nam vẫn chưa xây dựng được một chương trình đào tạo lương y quy mô quốc gia, bài bản và thống nhất.

Đó là khoảng trống cần sớm được lấp đầy nếu muốn đưa y học cổ truyền phát triển theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại nhưng vẫn giữ được cốt cách và tinh hoa truyền thống.

"Cho phép truyền nghề nhưng phải kiểm soát chất lượng đầu ra để bảo đảm quyền lợi và sự an toàn của người dân", ông Cảnh nhấn mạnh.

Xa hơn những trăn trở về bảo tồn, đào tạo hay phát triển nguồn dược liệu, điều mà ông Cảnh luôn đau đáu là làm sao để Đông y Việt Nam không chỉ được gìn giữ như một di sản, mà thực sự trở thành một nguồn lực phát triển của quốc gia trong thời đại mới.

Ông kỳ vọng trong tương lai, cùng với quá trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, các hiệp định hợp tác song phương và đa phương sẽ mở ra nhiều cơ hội hơn để y học cổ truyền Việt Nam được công nhận, tạo điều kiện cho các lương y, bác sĩ Việt Nam mang những tinh hoa của châm cứu, xoa bóp bấm huyệt và các phương pháp chữa bệnh truyền thống đến với cộng đồng quốc tế.

Với ông, tương lai của Đông y Việt Nam không chỉ hiện hữu trong những phòng khám, những vườn dược liệu hay những bài thuốc gia truyền được lưu giữ qua nhiều thế hệ, mà còn nằm ở khả năng vươn ra thế giới bằng chính bản sắc văn hóa và giá trị khoa học của mình. Đó không đơn thuần là câu chuyện của một ngành nghề, mà là hành trình đưa tri thức bản địa, tinh hoa y học dân tộc và hình ảnh Việt Nam hội nhập vào dòng chảy chung của nhân loại.