Thực trạng này được các chuyên gia, lãnh đạo Bộ Y tế nhìn nhận là “nghịch lý” của ngành y dược cổ truyền Việt Nam hiện nay: Thế mạnh lớn nhưng chưa được khai thác tương xứng trong hệ thống chăm sóc sức khỏe và cơ chế chi trả BHYT.
160.000 tỷ đồng chi khám chữa bệnh, y học cổ truyền chỉ chiếm hơn 5%
Thứ trưởng thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà khẳng định, y học cổ truyền là bộ phận quan trọng của nền y học Việt Nam, được hình thành, kế thừa và phát triển qua nhiều thế hệ.
Theo ông Hà, quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước là phát huy giá trị y học cổ truyền trên cơ sở kết hợp hài hòa với y học hiện đại. Tuy nhiên, lĩnh vực này hiện vẫn đối mặt nhiều bất cập từ cơ chế thanh toán, tiếp cận dịch vụ đến năng lực nhân lực và sản xuất dược liệu.
Năm 2025, cả nước ghi nhận khoảng 195 triệu lượt khám chữa bệnh BHYT, nhưng khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền chỉ chiếm khoảng 3,3%, tương đương khoảng 7 triệu lượt khám.
Trong khi đó, tổng chi khám chữa bệnh BHYT hiện đã vượt 160.000 tỷ đồng mỗi năm, song tỷ trọng dành cho y học cổ truyền vẫn khá nhỏ.
Đáng chú ý, chi thuốc y học cổ truyền trong tổng chi thuốc BHYT năm 2025 mới đạt khoảng 5,42%, tương đương hơn 3.100 tỷ đồng. Con số này thậm chí giảm nhẹ so với mức 5,6% của năm 2023 và thấp hơn rất nhiều so với mục tiêu tối thiểu 20% vào năm 2025, 30% vào năm 2030 theo Quyết định 1893 của Thủ tướng.
“Là một trong số ít quốc gia có truyền thống lâu đời về y học cổ truyền, Việt Nam cần phát huy tốt hơn thế mạnh này trong chăm sóc sức khỏe nhân dân”, Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà nói.
Theo bà Trần Thị Trang, Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế (Bộ Y tế), tỷ lệ sử dụng dịch vụ y học cổ truyền hiện quá thấp so với tiềm năng thực tế.
Trong cơ cấu chi quỹ BHYT, thuốc hiện chiếm hơn 31% tổng chi, nhưng riêng thuốc y học cổ truyền mới đạt khoảng 5,42%.
“Đây là con số hết sức khiêm tốn trong khi chúng ta có nguồn dược liệu rất phong phú, có nhiều bài thuốc dân gian, nhiều doanh nghiệp đã nghiên cứu các bài thuốc dược liệu mới, thậm chí có bài thuốc được thử nghiệm lâm sàng bài bản”, bà Trang nói.
“Không có chuyện thuốc y học cổ truyền là rẻ”
Theo lãnh đạo Vụ Bảo hiểm y tế, một trong những rào cản lớn hiện nay là quan niệm thuốc y học cổ truyền là thuốc giá rẻ.
“Không có chuyện thuốc y học cổ truyền là rẻ, bởi giá trị nằm ở công chế biến, nguồn dược liệu, quá trình nghiên cứu và chi phí sản xuất”, bà Trang nhấn mạnh.
Bà cho rằng, nhiều loại thuốc cổ truyền hiện nay đã được nghiên cứu, chuẩn hóa và thử nghiệm lâm sàng nghiêm túc, song cơ chế thanh toán BHYT vẫn chưa thực sự tương xứng.
Hiện danh mục BHYT đã có 222 vị thuốc đông y, thuốc từ dược liệu và 349 bài thuốc cổ truyền. Nếu tính theo các tổ hợp thuốc, số lượng thuốc thực tế được thanh toán lên tới hàng nghìn loại.
Tuy nhiên, nhu cầu hiện nay là cập nhật thêm các thuốc mới, dược liệu mới và các bài thuốc đã được nghiên cứu bài bản.
Bộ Y tế cho biết đã tiếp nhận đề xuất bổ sung khoảng 94 loại thuốc và 5 dược liệu mới vào danh mục thanh toán BHYT. Nhiều thuốc trong số này đã có tài liệu chứng minh hiệu quả điều trị.
Theo bà Trang, hạn chế lớn hiện nay là quá trình hiện đại hóa dược liệu còn chậm. Khảo sát cho thấy số vị thuốc y học cổ truyền được hiện đại hóa mới chỉ hơn 70 vị, thấp hơn nhiều so với tiềm năng thực tế.
Trong lần cập nhật danh mục thuốc tới đây, Bộ Y tế sẽ ưu tiên các thuốc được tiêu chuẩn hóa và bào chế theo hướng hiện đại như viên nang, viên nén hoặc túi thuốc nhằm giúp người bệnh dễ sử dụng, tăng khả năng tuân thủ điều trị nhưng vẫn giữ nguyên nguyên lý y học cổ truyền.
Người bệnh đi hàng trăm cây số chỉ để nhận thuốc BHYT
Không chỉ vướng ở câu chuyện thuốc, y học cổ truyền còn gặp nhiều rào cản trong tiếp cận dịch vụ. Theo quy định hiện hành, cơ sở muốn được đăng ký khám chữa bệnh ban đầu phải có đủ các chuyên khoa cơ bản như nội, ngoại, sản… để đảm bảo khả năng chăm sóc sức khỏe toàn diện. Tuy nhiên, nhiều cơ sở y học cổ truyền chưa đáp ứng đủ điều kiện này.
Liên quan đến chuyển tuyến, bà Trang cho rằng, nhiều cơ sở tuyến dưới còn tâm lý e ngại chuyển bệnh nhân lên tuyến trên do áp lực tự chủ tài chính và nguồn thu. Trong khi đó, người dân lại mong muốn được điều trị ngay tại địa phương nếu cơ sở y tế được đầu tư đầy đủ về nhân lực và kỹ thuật.
Bà dẫn chứng có trường hợp người dân ở Điện Biên phải di chuyển lên tuyến trung ương chỉ để nhận thuốc BHYT, trong khi chi phí đi lại và ăn ở còn cao hơn tiền thuốc.
Theo đánh giá của Bộ Y tế, nhiều kỹ thuật y học cổ truyền hiện có hiệu quả điều trị tốt nhưng mức giá dịch vụ còn thấp, chưa phản ánh tương xứng công sức, trình độ và thời gian đào tạo của đội ngũ thầy thuốc.
Hiện BHYT hầu như không giới hạn tỷ lệ thanh toán đối với các dịch vụ kỹ thuật y học cổ truyền. Một số điều kiện thanh toán chỉ nhằm kiểm soát nguy cơ lạm dụng, đặc biệt với kỹ thuật châm cứu.
Đề xuất khám chữa bệnh tại nhà bằng y học cổ truyền
Để mở rộng vai trò y học cổ truyền, Bộ Y tế đang nghiên cứu sửa đổi hàng loạt chính sách liên quan đến khám chữa bệnh BHYT.
Một trong những đề xuất đáng chú ý là cho phép người tham gia BHYT được đăng ký khám chữa bệnh ban đầu tại các cơ sở y học cổ truyền phù hợp với nhu cầu điều trị, đồng thời linh hoạt hơn trong việc thay đổi nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu. Bộ Y tế cũng đề xuất mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ y học cổ truyền cho người cao tuổi.
Cụ thể, người từ 75 tuổi trở lên có thể được tiếp cận khám chữa bệnh tại các cơ sở y học cổ truyền cấp chuyên sâu. Tại các bệnh viện châm cứu, bệnh viện y học cổ truyền, người từ 60 tuổi trở lên và có chẩn đoán thuộc danh mục bệnh quy định sẽ được tạo điều kiện tiếp cận điều trị.
Đáng chú ý, Bộ Y tế định hướng mở rộng vai trò của y học cổ truyền không chỉ trong điều trị mà còn ở chăm sóc sức khỏe ban đầu, y học gia đình và chữa bệnh tại nhà. Ngành y tế cũng nghiên cứu cấp thuốc y học cổ truyền ngoại trú dài ngày, kết nối đơn thuốc điện tử và thí điểm cho người bệnh nhận thuốc BHYT tại các nhà thuốc đủ điều kiện để giảm thời gian đi lại, tạo thuận lợi hơn trong tiếp cận điều trị.
Theo bà Trang, Bộ Y tế đồng thời muốn tăng cường đầu tư sản xuất thuốc tiêu chuẩn cao trong nước, phát triển hệ thống dược lâm sàng tại các bệnh viện y học cổ truyền để có thêm dữ liệu đánh giá hiệu quả điều trị, phục vụ xây dựng chính sách và cập nhật danh mục thuốc trong tương lai.
