Một chiếc răng, một mảnh xương nhỏ, đôi khi là phần sinh phẩm ít ỏi còn lại sau hàng chục năm nằm sâu trong lòng đất. Với những người làm công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, đó không chỉ là một mẫu vật. Phía sau mỗi mẫu sinh phẩm là hy vọng tìm lại một cái tên, một quê quán, một đơn vị và hơn hết, là cơ hội giúp gia đình liệt sĩ khép lại những năm tháng chờ đợi.
Nếu những người lính Hà Tĩnh là người đưa các anh trở về từ những cánh rừng sâu trên đất bạn Lào, thì phía sau mỗi cuộc trở về ấy lại mở ra một hành trình khác: gọi đúng tên những người đã hy sinh. Ở đó, khoa học trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa phần hài cốt vô danh với những người thân vẫn ngày đêm mong đợi.
Từ phần hài cốt còn lại đến một cái tên
Để chứng minh những phần hài cốt vô danh thành những con người có tên tuổi, quê quán, Hà Tĩnh đang từng bước hoàn thiện một quy trình đòi hỏi sự chính xác và kiên trì. Thực hiện chủ trương của Ban Chỉ đạo quốc gia 515 và Ban Chỉ đạo 515 Quân khu 4, tỉnh triển khai khai quật, số hóa thông tin và lấy mẫu sinh phẩm đối với các phần mộ chưa xác định được thông tin.
Tại các nghĩa trang liệt sĩ, từng phần mộ được kiểm tra hồ sơ, xác định vị trí, ghi nhận hiện trạng và số hóa dữ liệu trước khi cơ quan chuyên môn lựa chọn mẫu. Sau đó, mẫu sinh phẩm được niêm phong, mã hóa và chuyển đến cơ quan chuyên môn phục vụ giám định ADN. Công việc diễn ra lặng lẽ nhưng đòi hỏi độ chính xác cao. Bởi sau hàng chục năm, những gì còn lại của một người lính đôi khi chỉ là một chiếc răng hoặc mảnh xương nhỏ.
Bác sĩ Đặng Hải, Trung tâm Pháp y và Giám định y khoa tỉnh Hà Tĩnh, cho biết nếu hài cốt còn răng thì ưu tiên lấy răng; trường hợp không còn răng sẽ lựa chọn mẫu xương phù hợp. “Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Thọ, phần lớn các phần mộ còn chân răng nên chất lượng mẫu khá tốt. Chúng tôi lựa chọn rất kỹ để bảo đảm mẫu đủ điều kiện phục vụ giám định”, bác sĩ Hải cho biết.
Riêng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Thọ, 26 phần mộ chưa xác định được danh tính cũng là 26 câu chuyện còn bỏ ngỏ.
Thượng tá Nguyễn Hải Nam, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy Quân sự xã Đức Thọ, cho biết việc lấy mẫu ADN không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm, tình cảm đối với các anh hùng liệt sĩ. Vì vậy, từ bảo vệ hiện trường, phối hợp khai quật đến số hóa thông tin đều được thực hiện nghiêm túc, trang trọng.
Đến ngày 7/8/2026, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Hà Tĩnh đã hoàn thành khai quật, số hóa thông tin và lấy mẫu tại 774 phần mộ chưa xác định được thông tin ở 7 nghĩa trang liệt sĩ. Trong đó, 297 phần mộ lấy được mẫu sinh phẩm, đạt 38,4%.
Một số nghĩa trang có tỷ lệ lấy mẫu cao như Đức Thọ 20/26 phần mộ, Thạch Hà 8/9 và Can Lộc 21/37 phần mộ. Toàn bộ mẫu sinh phẩm đã được bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội phục vụ giám định ADN. Những con số ấy có thể khô khan trên báo cáo, nhưng phía sau mỗi con số là một ngôi mộ; phía sau mỗi ngôi mộ là một gia đình.
Chạy đua với thời gian, nối những cuộc đoàn tụ
Tuy nhiên, tìm được hài cốt mới chỉ là bước đầu. Xác định danh tính bằng phương pháp ADN mới là cuộc chạy đua thực sự với thời gian.
Hơn nửa thế kỷ trong lòng đất khiến nhiều hài cốt bị phong hóa, vật chất di truyền suy giảm. Có những mẫu không còn đủ điều kiện để tách ADN. Mỗi năm trôi qua, việc tìm kiếm và đối chiếu thông tin lại thêm khó khăn.
Không chỉ hài cốt bị thời gian bào mòn, ký ức của con người cũng dần phai nhạt. Những người từng trực tiếp chiến đấu, biết nơi đồng đội hy sinh hoặc chôn cất nay phần lớn đã già yếu. Những con đường, cánh rừng, địa danh năm xưa cũng đổi thay. Trong khi đó, thân nhân có thể cung cấp thông tin hoặc mẫu đối chứng cũng ngày một ít đi.
Bởi vậy, xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là câu chuyện của phòng xét nghiệm. Đó là quá trình kết nối nhiều nguồn dữ liệu: hồ sơ, thông tin phần mộ, mẫu sinh phẩm và mẫu ADN của thân nhân.
Tại Hà Tĩnh, 22.587 liệt sĩ đã được cập nhật vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Trong đó, 12.363 liệt sĩ chưa có thông tin phần mộ, 127 phần mộ liệt sĩ không có hài cốt và 10.097 liệt sĩ đã xác định được thông tin phần mộ.
Cùng với đó, toàn tỉnh đã cập nhật 16.897 thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính để phục vụ thu nhận mẫu ADN; trong đó 13.844 trường hợp đã đăng ký thu nhận mẫu. Những dữ liệu ấy là những mảnh ghép quan trọng giúp khoa học tìm ra sự tương đồng giữa hài cốt và thân nhân.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Hà Tĩnh Nguyễn Thị Nguyệt khẳng định, thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ để xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị và nhân văn sâu sắc.
Trong khi những mẫu sinh phẩm được đưa vào hành trình giám định, công việc tìm kiếm, quy tập vẫn tiếp tục ở những nơi dấu tích chiến tranh còn sót lại. Ngày 4/8, các lực lượng quy tập 8 phần mộ từ xã Đồng Lộc về Nghĩa trang Liệt sĩ Can Lộc, trong đó 5 phần mộ lấy được mẫu ADN. Ngày 5/8, tiếp tục quy tập 2 phần mộ từ xã Phúc Trạch về Nghĩa trang Liệt sĩ Hương Khê, trong đó một phần mộ lấy được mẫu sinh phẩm.
Vì thế, mỗi cuộc quy tập không phải là điểm kết thúc, mà là điểm bắt đầu cho một câu hỏi lớn hơn: Người nằm đây là ai? Quê ở đâu? Thuộc đơn vị nào? Gia đình nào đang chờ đợi?
Có thể một mẫu ADN chưa lập tức mang lại câu trả lời. Một hồ sơ có thể phải chờ thêm thời gian. Một kết quả giám định có thể cần đối chiếu với nhiều nguồn dữ liệu. Nhưng chỉ cần một liệt sĩ được gọi đúng tên, một gia đình biết chính xác nơi người thân đang yên nghỉ, mọi nỗ lực đều trở nên xứng đáng.
Do đó, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn tiếp tục. Một bên là những cánh rừng còn dấu tích chưa được tìm thấy; một bên là những phần mộ đã trở về nhưng chưa thể gọi tên.
Ở giữa hai hành trình ấy là những người lính, cán bộ, chuyên gia và thân nhân đang từng ngày nối lại những mảnh ký ức thất lạc. Để rồi một ngày, trên những ngôi mộ từng mang dòng chữ “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin”, tên tuổi, quê quán và đơn vị của các anh được trả lại. Khi ấy, người lính năm xưa không chỉ trở về với đất Mẹ, mà còn trở về trọn vẹn với gia đình, với quê hương và trong ký ức của Tổ quốc.
Kỳ 3: Ngày các anh trở về đất Mẹ!
