Di sản văn hóa giữa lòng Hà Nội
Chùa Bắc Biên hay là An Xá Tự, sau gọi là Phúc Xá tự, trong chùa có một quả chuông đồng lớn cao 1,2 m, đường kính đáy 0,65 m được đúc năm Canh Ngọ, niên hiệu Chính Hòa thứ 11 (1690). Điều đặc biệt là, toàn thân chuông khắc dày đặc chữ Hán, tổng cộng hơn 5.500 chữ, lưu giữ nội dung của 9 sắc chỉ từ các triều vua, chúa: từ Mạc Quảng Hòa (1544 -1545) đến Lê Trung Hưng (Vĩnh Tộ, Đức Long, Phúc Thái, Thịnh Đức, Chính Hòa). Giá trị đặc biệt nhất nằm ở sắc chỉ năm Thịnh Đức thứ nhất (1653). Bài minh ghi rõ: “Trung thư xá nhân đình úy Quản châu hầu phong tứ quốc tính Lý Thường Kiệt… Hàng năm phúc điền lập làm tổ địa". Đây là văn bản chính thống của triều đình xác nhận: làng An Xá (tên cũ của Phúc Xá - Bắc Biên) chính là quê hương của Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt.
Sắc chỉ cũng kể lại việc vua Lý Thái Tổ dời đô từ thành Hoa Lư ra thành Đại La năm 1010: làng An Xá vốn nằm trong nội điện thành Thăng Long đã tuân lệnh di dời ra bãi giữa sông Hồng để nhường đất xây dựng kinh thành. Dân không có ruộng cấy, sống bằng nghề trồng dâu nuôi tằm và được vua ban miễn mọi sưu thuế, đê điều, binh dịch.
Hầu hết các quả chuông cổ tại Việt Nam chỉ khắc bài minh tự, niên đại hoặc danh tính người công đức ở bề mặt bên ngoài của thân chuông. Nhưng đối với chuông cổ An Xá, hệ thống chữ cổ lại được đúc khắc, chạm chìm sâu một cách tinh xảo ở cả mặt ngoài lẫn toàn bộ không gian bên trong lòng quả chuông.
Toàn bộ hệ thống bài văn minh tự ghi lại lịch sử lập làng, đặc quyền đất bãi bồi, và đặc biệt là nội dung 9 đạo sắc phong của các triều đại vua chúa phong kiến đều được đúc khắc trọn vẹn trong lòng chuông. Quả chuông này chính là một “cuốn sử biên niên bằng đồng” vô giá, là bằng chứng pháp lý tối cao từ thời phong kiến thừa nhận chủ quyền sử dụng đất bãi bồi, cương vực cư ngụ hợp pháp, ổn định lâu đời của người dân Phúc Xá xưa.
Bắc Biên cũng chính là quê hương của Thái úy Lý Thường Kiệt (1019 - 1105) - vị danh tướng vĩ đại bậc nhất triều Lý, tác giả bài thơ "Nam quốc sơn hà" được coi là bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên của dân tộc Việt Nam. Ông là người chỉ huy chiến thắng "Tiên phát chế nhân" tiến công thẳng vào đất Tống, triệt phá toàn bộ các căn cứ hậu cần, kho tàng tích trữ của địch thuộc ba châu Ung - Khâm - Liêm nhằm ngăn chặn thế mạnh của giặc nhà Tống (1075 - 1076). Đây là cuộc phản công tự vệ chủ động sang đất đối phương trong lịch sử chống ngoại xâm của Việt Nam, làm rúng động triều đình nhà Tống và đánh tan quân Tống xâm lược tại phòng tuyến sông Như Nguyệt (1077), bảo vệ vững chắc nền độc lập của Đại Việt. Tại đình Phúc Xá nơi thờ Lý Thường Kiệt có thể nhận thấy không phải là thờ "kính ngưỡng từ xa", mà là thờ ngay tại chính nơi ông sinh trưởng và với tư cách là một người con tài giỏi của quê hương.
Cạnh chùa là Đình Phúc Xá hay còn gọi là Đình Bắc Biên, tọa lạc trên khu đất cao rộng, quay mặt ra ao sen cổ. Đình thờ 3 vị Thành hoàng làng: Minh Khiết Đại vương, Bảo Trung Đại vương, Hiếu Công Đại vương; 2 công chúa Hùng Nương và Hảo Nga - những người đã vận chuyển lương thực tiếp tế cho vua Lý Thánh Tông.
Cùng với việc thờ các vị thần, đình còn phối thờ danh tướng Đào Kỳ, một đại nguyên soái dưới thời Hai Bà Trưng được tôn là Dũng lược Tế Thế Đại vương. Tướng Đào Kỳ đã anh dũng hy sinh tại Cổ Loa năm 43 sau Công nguyên và được dân làng thờ phụng qua nhiều thế hệ. Với riêng Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt, dân làng nơi đây đã tôn Ngài làm Thành hoàng làng, đồng thời là Tổ địa. Trong đình còn lưu giữ đôi câu đối khắc ghi công đức của Ngài: “Phá Tống, bình Chiêm, phò nghiệp Lý/ Giúp dân cứu nước rạng làng Cơ”.
Khi bước vào Đình Phúc Xá, sự kết nối giữa không gian làng cổ và cốt cách của Lý Thường Kiệt khiến lòng người xúc động. Khác với các đền thờ hào nhoáng, không gian ở đây lưu giữ nét trầm mặc của vùng đất bãi bồi ven sông. Những câu đối ca ngợi chiến công của Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt không chỉ là những dòng sử sách khô khan, mà là niềm tự hào được truyền đời của các thế hệ con cháu trong làng kể về "người con ưu tú" của quê hương mình. Chính yếu tố "thờ ngay tại quê cha đất tổ" này đã nâng tầm giá trị lịch sử và khảo cổ của cụm di tích Bắc Biên (Ngọc Thụy), biến nơi đây thành một bảo tàng sống động về vương triều Lý.
Điều đặc biệt là, làng Bắc Biên còn mang giá trị tâm linh với cấu trúc rất đa dạng, đặc trưng của cụm di tích đình, chùa, đền còn nguyên vẹn. Ngoài cụm di tích lịch sử đình và chùa trong một phạm vi địa lý hẹp thì nơi đây còn có nhiều công trình thờ tự nổi tiếng, có lịch sử lâu đời. Các đền này thể hiện rõ nét đặc trưng riêng có của cư dân bản địa. Cùng với đình Phúc Xá, quanh làng Bắc Biên còn có đền Rừng (thờ Mẫu Thượng Ngàn), đền Núi, đền Mẫu Thoải (thờ Mẫu cai quản sông nước) và đền Đức Ông.
Đây không phải là tập hợp ngẫu nhiên các cơ sở thờ tự, mà là một cấu trúc tâm linh có chủ ý theo vũ trụ quan người Việt cổ: Mẫu Thoải gắn với sông Hồng, Mẫu Thượng Ngàn bổ sung yếu tố sơn lâm, Lý Thường Kiệt đại diện yếu tố nhân kiệt - anh hùng dân tộc, đình làng là trung tâm thần Thành hoàng bảo trợ cộng đồng. Cấu trúc Thiên – Địa – Nhân, Sơn – Thủy – Nhân văn này phản ánh đầy đủ tâm thức và vũ trụ quan của người Việt vùng đồng bằng sông Hồng. Đặc biệt, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - Tứ phủ đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể của Nhân loại năm 2016, và đền Mẫu Thoải tại Bắc Biên là một trong những đền Mẫu Thoải nguyên vị hiếm hoi tại Hà Nội - tức là đền thờ Mẫu cai quản sông nước được đặt ngay bên dòng sông được thờ phụng.
Lễ hội truyền thống giàu bản sắc
Bắc Biên không chỉ đa dạng về các di tích cổ, nơi đây còn lưu giữ nhiều lễ hội truyền thống mang đậm bản sắc đặc sắc của văn hóa bản địa. Không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng, đình Phúc Xá còn là nơi tổ chức các lễ hội truyền thống hàng năm như lễ cầu an và giỗ Thành hoàng làng. Những hoạt động này không chỉ góp phần gìn giữ nét đẹp văn hóa dân gian mà còn thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng, hun đúc lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ mai sau; là “địa chỉ đỏ” các cơ quan, đơn vị, nhân dân thập phương đến tham quan và dâng hương; là môi trường giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn” cho học sinh, sinh viên khắp nơi đến vãn cảnh, thăm viếng.
Lễ hội truyền thống của làng diễn ra vào ngày mùng 6/3 và mùng 2/6 âm lịch hằng năm, tiêu biểu là nghi thức rước nước tế thánh trên sông Hồng và rước văn độc đáo. Trong đó, nghi thức rước văn tế mang nhiều giá trị văn hóa, ca ngợi công lao to lớn của vị thành hoàng làng cũng chính là Thái úy Lý Thường Kiệt - vị tổ địa của làng. Nét đặc sắc ở nghi lễ là sự hòa quyện tuyệt vời giữa nghi lễ tâm linh và tính tự quản văn minh, trở thành chất keo kết dính bền chặt tâm thức của hàng ngàn người dân qua bao thế hệ nối tiếp. Trong những ngày lễ hội, các hoạt động tín ngưỡng, văn hóa dân gian vẫn được gìn giữ, trao truyền, gửi gắm cho thế hệ sau như một phần đời sống tinh thần của người dân nơi đây.
Qua nhiều biến động của thời gian, những lễ hội ấy vẫn hòa quyện, góp phần giữ cho Bắc Biên một nhịp sống văn hóa bền bỉ và giàu bản sắc. Nhân dân làng Bắc Biên vốn có truyền thống yêu nước, tinh thần quật cường chống giặc ngoại xâm nên trong suốt tiến trình phát triển của lịch sử trải dài cả nghìn năm, truyền thống ấy luôn được bồi đắp, phát huy và luôn giữ vững hồn cốt của mảnh đất, con người Thăng Long - Hà Nội.
