Tại tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” do Báo Nhân Dân tổ chức sáng 27/10 tại Hà Nội, nhiều ý kiến nhấn mạnh bảo vệ trẻ em cần được đặt ở vị trí trung tâm trong chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá, với các giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện pháp luật đến nâng cao hiệu quả thực thi.
Tiếp thị trá hình, trẻ em đối mặt nhiều nguy cơ
Sau hơn 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Việt Nam đã đạt được những kết quả tích cực trong nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng môi trường không khói thuốc. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá mới cùng phương thức tiếp thị ngày càng tinh vi đang đặt ra nhiều thách thức.
Theo bà Đoàn Thu Huyền - Giám đốc quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids tại Việt Nam, quảng bá thuốc lá không chỉ xuất hiện dưới hình thức quảng cáo trực tiếp mà còn được lồng ghép trong nội dung về phong cách sống, hoạt động giải trí, chương trình tài trợ và hình ảnh người có ảnh hưởng trên mạng xã hội.
Báo cáo được dẫn tại tọa đàm cho thấy, giai đoạn 2018-2021, nội dung quảng bá các sản phẩm nicotine và thuốc lá mới trên mạng xã hội ghi nhận hơn 3,4 tỷ lượt xem, tiếp cận khoảng 385 triệu người, trong đó có 16 triệu người dưới 18 tuổi. Những con số này cho thấy sức lan tỏa đáng kể của hoạt động tiếp thị, trong khi trẻ em có thể không nhận diện được nội dung quảng bá được ngụy trang dưới hình thức giải trí.
Nguy cơ còn hiện hữu tại các điểm bán lẻ. Nghiên cứu Tiny Targets năm 2021 quanh 240 trường học ở Hà Nội và TP.HCM ghi nhận tình trạng thuốc lá được trưng bày ở tầm mắt trẻ em, thậm chí đặt gần bánh kẹo và đồ chơi. Điều này cho thấy trẻ em có thể tiếp xúc với hình ảnh, sản phẩm thuốc lá ngay trong môi trường sinh hoạt thường ngày.
Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng cần chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa, từ kiểm soát sản phẩm sang bảo vệ con người. Theo đó, các nền tảng số cần tăng trách nhiệm phát hiện, ngăn chặn và xử lý nội dung vi phạm; đồng thời, trẻ em cần được trang bị kỹ năng nhận diện quảng cáo trá hình và thông tin sai lệch về thuốc lá.
Bịt khoảng trống pháp lý, nâng hiệu quả cảnh báo
Cùng với kiểm soát tiếp thị, hoàn thiện quy định đối với thuốc lá mới là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh Quốc hội xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa - Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho biết dự thảo Luật đã bổ sung các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, trưng bày thuốc lá và tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng, nhằm cụ thể hóa quy định cấm tại Nghị quyết số 173/2024/QH15.
Tuy nhiên, khái niệm nguyên liệu thuốc lá trong dự thảo chưa bao gồm các chất không chứa nicotine được sử dụng chuyên dùng cho sản phẩm thuốc lá. Một số ý kiến đề nghị nghiên cứu bổ sung nhóm chất này, đồng thời xem xét quy định đối với sản phẩm có thiết kế của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, tránh nguy cơ lợi dụng kẽ hở pháp lý thông qua việc thay đổi tên gọi, cấu tạo hoặc kinh doanh riêng lẻ các bộ phận, linh kiện.
TS Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, nhấn mạnh nicotine là chất gây nghiện mạnh, đặc biệt có hại đối với trẻ em, thanh thiếu niên, phụ nữ mang thai và thai nhi. WHO đánh giá cao việc Việt Nam cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đồng thời khuyến nghị quy định pháp luật cần bao quát cả các bộ phận, linh kiện của những sản phẩm này.
Bên cạnh đó, nâng cao hiệu quả cảnh báo sức khỏe trên bao bì cũng là giải pháp được các chuyên gia đề xuất. Theo quy định hiện hành, cảnh báo phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính của bao bì thuốc lá. Tuy nhiên, tại Báo cáo thẩm tra số 1208/BC-UBVHXH16 ngày 10/10/2026, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị nghiên cứu nâng tỷ lệ này lên ít nhất 85%, hoặc xây dựng lộ trình tăng diện tích từ 85% đến 100%.
PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng, cho biết tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe trên bao bì giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% năm 2024. Đáng chú ý, sáu hình ảnh cảnh báo được sử dụng từ năm 2013 đến nay chưa được thay đổi, dù pháp luật quy định thay đổi mẫu cảnh báo định kỳ hai năm một lần.
Bà Hương đề xuất tăng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85%, đổi mới hình ảnh định kỳ, in số tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí trên bao bì và nghiên cứu lộ trình áp dụng bao bì tiêu chuẩn.
Các ý kiến tại tọa đàm cho thấy, bảo vệ trẻ em trước tác hại của thuốc lá không thể chỉ dựa vào tuyên truyền mà cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, nền tảng số, gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội.
Đặc biệt, cần hoàn thiện pháp luật phải đi đôi với giám sát, thực thi nghiêm túc và giáo dục kỹ năng nhận diện thông tin, nhằm hạn chế nguy cơ trẻ em tiếp xúc, sử dụng thuốc lá trước những hình thức quảng bá ngày càng tinh vi.
