Những nền móng còn dang dở
Ngược dòng thời gian về giai đoạn 2010 - 2015, công nghiệp hóa Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) từng được kỳ vọng sẽ trở thành động lực tăng trưởng mới của khu vực, khi hàng loạt quy hoạch khu công nghiệp, cảng biển và trung tâm logistics được công bố. Tuy nhiên, quá trình hiện thực hóa những kỳ vọng ấy diễn ra chậm hơn dự kiến. Không phải vì miền Tây thiếu tiềm năng, mà bởi nhiều điều kiện nền tảng khi đó vẫn chưa đồng bộ để tạo nên một bước chuyển đủ mạnh.
Trước hết là bài toán hạ tầng giao thông. Trong nhiều năm, việc phụ thuộc chủ yếu vào Quốc lộ 1A với những tuyến đường hẹp, quá tải khiến thời gian vận chuyển hàng hóa kéo dài. Trong khi đó, dù là vùng sản xuất nông - thủy sản lớn nhất cả nước, phần lớn hàng xuất khẩu vẫn phải trung chuyển qua các cảng tại TP.HCM và Bà Rịa - Vũng Tàu.
Theo đánh giá từ Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam, chi phí logistics của ĐBSCL từng chiếm tới khoảng 30% giá thành sản phẩm, làm suy giảm đáng kể sức cạnh tranh của doanh nghiệp.
Bên cạnh hạ tầng, định hướng phát triển thời kỳ đó cũng ưu tiên bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, khiến quỹ đất dành cho công nghiệp và dịch vụ chưa được khai thác tối ưu. Các khu công nghiệp phát triển phân tán, thiếu liên kết chuỗi và chưa hình thành được những cực tăng trưởng đủ lớn để tạo hiệu ứng lan tỏa trên quy mô toàn vùng.
Trong bối cảnh ấy, dòng vốn đầu tư chủ yếu tập trung vào các ngành thâm dụng lao động với giá trị gia tăng chưa cao. Khi cơ hội việc làm chất lượng còn hạn chế, nhiều lao động trẻ lựa chọn dịch chuyển sang Đông Nam Bộ để tìm kiếm thu nhập tốt hơn. Đây là một thực tế đã làm chậm nhịp công nghiệp hóa của miền Tây trong suốt một giai đoạn.
Tuy nhiên, chính những "điểm nghẽn" của quá khứ cũng góp phần định hình rõ hơn những điều kiện cần cho một chu kỳ phát triển mới. Và khác với hơn một thập kỷ trước, công nghiệp hóa miền Tây hôm nay không còn dựa trên kỳ vọng, mà được thúc đẩy bởi sự hội tụ đồng thời của hạ tầng, dòng vốn, quỹ đất và mô hình phát triển mới.
Bốn xung lực tạo nên làn sóng công nghiệp hóa mới
Xung lực đầu tiên chính là đột phá hạ tầng giao thông. Việc đồng loạt thúc đẩy các mắt xích Vành đai 3, Vành đai 4 cùng cao tốc Bến Lức - Long Thành đang tái định hình mạng lưới kết nối vùng. Không chỉ rút ngắn thời gian vận chuyển, các tuyến giao thông chiến lược còn mở ra hành lang logistics mới, kết nối trực tiếp miền Tây với cụm cảng Cái Mép - Thị Vải và sân bay quốc tế Long Thành, giảm đáng kể sự phụ thuộc vào khu vực nội đô TP.HCM.
Xung lực thứ hai đến từ làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong bối cảnh nhiều tập đoàn quốc tế tiếp tục đa dạng hóa địa điểm đầu tư ngoài Trung Quốc, khu vực cửa ngõ phía Tây Nam TP.HCM như Lương Hoà, Bến Lức, Đức Hoà (Tây Ninh) đang nổi lên như điểm đến của dòng vốn FDI giàu tiềm năng, nhờ lợi thế quỹ đất, chi phí cạnh tranh và khả năng kết nối thuận lợi với vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
Xung lực thứ ba nằm ở dư địa phát triển từ quỹ đất sạch quy mô lớn. Khác với giai đoạn trước khi các khu công nghiệp phát triển phân tán, nhiều địa phương hiện đã sở hữu quỹ đất quy hoạch tập trung, tạo điều kiện phát triển các tổ hợp công nghiệp quy mô lớn, đồng thời thuận lợi cho việc hình thành chuỗi liên kết giữa sản xuất, logistics và dịch vụ.
Xung lực thứ tư đến từ sự thay đổi trong tư duy phát triển. Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là thu hút FDI bằng mọi giá thì hiện nay, nhiều địa phương đã chuyển sang ưu tiên các khu công nghiệp sinh thái, công nghệ cao và phát triển bền vững. Đây không chỉ là xu hướng tất yếu trước yêu cầu chuyển đổi xanh, mà còn là yếu tố giúp nâng cao chất lượng dòng vốn đầu tư.
TS. Nguyễn Hữu Dũng (Học viện Chính trị khu vực IV) từng nhấn mạnh, công nghiệp hóa không thể bền vững nếu thiếu đô thị hóa đi kèm. Các địa phương cần phát triển đồng bộ nhà ở, dịch vụ y tế, giáo dục, văn hóa, giải trí… để người lao động và lực lượng chuyên gia có thể hình dung về một cuộc sống trọn vẹn gần quê nhà. Nhận định này cũng phản ánh xu hướng phát triển mới mạnh mẽ tại miền Tây: mô hình khu công nghiệp - đô thị - dịch vụ tích hợp.
Trên thực tế, thay vì chỉ xây dựng các khu sản xuất, nhiều chủ đầu tư đang phát triển mô hình tích hợp đồng bộ trên, đơn cử như Tandoland. KCN sinh thái Tandoland (250 ha) của chủ đầu tư này là hạt nhân sản xuất, phát triển liền kề đại đô thị Dragon Eden (146,8 ha), bổ sung không gian an cư cùng hệ thống tiện ích, giúp người lao động có thể làm việc, sinh sống và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu trong cùng một hệ sinh thái.
Tiếp nối định hướng này, Dragon Eden vừa giới thiệu phân khu River, phát triển dọc kênh Thầy Mười rộng khoảng 40 m. Phân khu này được quy hoạch với trường học 2,2 ha và trung tâm y tế 1 ha, bổ sung các hạng mục triển khai thuộc phân khu Park trước đó, như công viên 2,1 ha, nhạc nước…, để hoàn thiện vòng tuần hoàn sống - học tập - vui chơi - giải trí - chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng cư dân.
Theo đại diện Mai Bá Hương, nhà phát triển đại đô thị Dragon Eden, công nghiệp hóa miền Tây đang bước sang một giai đoạn tái định hình quy mô lớn. Nếu trước đây bài toán chủ yếu là tập trung khu công nghiệp, thì hiện nay trọng tâm đã chuyển sang phát triển đồng bộ hạ tầng giao thông, logistics, khu công nghiệp sinh thái và các đô thị hiện đại, nhằm giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao.
Đây cũng là điểm khác biệt lớn nhất của làn sóng công nghiệp hóa lần này: không chỉ tạo ra năng lực sản xuất mới, mà còn kiến tạo môi trường phát triển cho cả doanh nghiệp lẫn người lao động, hướng tới cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và chất lượng sống.
Trong bức tranh đó, những tổ hợp KCN - đô thị thế hệ mới như Tandoland và Dragon Eden không đơn thuần là các dự án KCN hay bất động sản riêng lẻ, mà phản ánh rõ nét xu thế cộng hưởng trên. Khi hạ tầng kết nối ngày càng hoàn thiện, dòng vốn tiếp tục dịch chuyển và hệ sinh thái công nghiệp - đô thị dần hình thành, miền Tây đang đứng trước cơ hội bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới với nền tảng vững chắc hơn, toàn diện hơn.
