Vùng đất Mường Khương từ xưa có tên gọi là Mưng Khảng, theo tiếng địa phương dịch ra nghĩa là “đất thép.” Theo các vị cao niên trong vùng kể lại, tên gọi như vậy bắt nguồn từ địa hình dốc, nhiều núi đá. Trên những tầng đất cằn khô, rắn chắc chẳng khác gì sắt thép ấy, cây quýt đã bén rễ, rồi dần trở thành sinh kế của đồng bào.
Đặc biệt, do nằm ở độ cao hơn 1.000m so với mực nước biển, lại có tiểu vùng khí hậu ôn đới, sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm khá lớn, sương mù và độ ẩm cao khiến cho chất lượng quýt và các loại trái cây có múi được trồng ở đây vượt trội hơn hẳn các nơi khác.
Gia đình chị Lù Thị Viên, ở thôn Lao Chải, xã Mường Khương (Lào Cai) vốn chỉ quen gắn bó với cây ngô, cây lúa trên những thửa nương dốc. Thu nhập bấp bênh, mùa được mùa mất, cuộc sống vì thế luôn chật vật. Quyết định chuyển sang trồng quýt cách đây vài năm trở thành bước ngoặt lớn đối với gia đình chị.
“Lúc đầu tôi lo lắm. Đất thì nhiều đá, mình lại chưa biết kỹ thuật chăm cây có múi nhưng được cán bộ ngành nông nghiệp hướng dẫn, tập huấn canh tác theo quy trình hữu cơ chuẩn VietGAP, không dùng thuốc trừ sâu hay chất kích thích tăng trưởng, tôi mới mạnh dạn làm. Từ vài chục gốc quýt trồng thử nghiệm, đến nay cả một sườn đồi đã phủ kín những cây quýt trĩu quả mỗi mùa. Nhờ quýt, gia đình tôi có thu nhập ổn định hơn nhiều so với trước,” chị Viên chia sẻ.
Cũng theo chị Viên, năm nay thời tiết thuận lợi, cây quýt phát triển tốt, quả to, mẫu mã đẹp. Quýt loại to bán với giá 25.000 đồng/kg, loại nhỏ hơn giá dao động 15.000 - 17.000 đồng/kg. Nhờ có mạng xã hội, vợ chồng chị thường đăng video, quảng bá hình ảnh sản phẩm, qua đó kết nối được với nhiều thương lái trong và ngoài tỉnh.
Mường Khương hiện có nhiều giống quýt được trồng và cho thu hoạch rải vụ, từ tháng 9 đến tháng 2 năm sau. Trong đó, quýt giấy, quýt bột là nhóm chín sớm, đã được thu hoạch từ đầu vụ.
Quýt sen (hay còn gọi là quýt ngọt) là giống chủ lực hiện đang vào chính vụ, thu hoạch chủ yếu trong tháng 11 và đầu tháng 12. Các loại quýt van sù, quýt đường, quýt sim... sẽ chín muộn hơn, có thể thu hoạch đến trước Tết Nguyên đán, giúp người dân kéo dài thời gian tiêu thụ.
Theo thống kê của Phòng Kinh tế xã Mường Khương, toàn xã hiện có trên 740 ha diện tích trồng quýt, tập trung chủ yếu tại thị trấn Mường Khương cũ và các thôn Lao Chải, Chúng Chải B. Trong đó, khoảng 50% diện tích đang cho thu hoạch, năng suất bình quân đạt 12 tấn/ha, tổng sản lượng ước khoảng 8.000 - 9.000 tấn/năm.
Với giống quýt đặc biệt và kỹ thuật chăm bón tốt nên quýt Mường Khương có vỏ mỏng, vị ngọt thanh và hương thơm đặc trưng. Sản phẩm đã được cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý và đạt OCOP 3 sao, khẳng định thương hiệu trên thị trường.
Sức hấp dẫn của những vườn quýt nơi vùng cao biên giới giờ đây không chỉ nằm ở giá trị kinh tế, mà còn mở ra hướng phát triển du lịch trải nghiệm đầy tiềm năng. Nhiều du khách tìm đến Mường Khương để được tận tay hái những quả quýt chín vàng, dạo bước giữa những vườn cây bạt ngàn, chụp ảnh lưu niệm, tìm hiểu kỹ thuật canh tác và mua quýt về làm quà.
Nhằm nâng cao giá trị và sức cạnh tranh cho sản phẩm, chính quyền địa phương đang tích cực triển khai các giải pháp bảo quản, chế biến sau thu hoạch, hướng tới xây dựng chuỗi sản xuất, tiêu thụ quýt Mường Khương bền vững và hiệu quả hơn.
Trong bối cảnh nông nghiệp đang chuyển mình theo hướng hàng hóa, cây quýt tiếp tục được xác định là một trong những cây trồng chủ lực, gắn với mục tiêu xây dựng thương hiệu nông sản đặc trưng của Mường Khương.
