Ngày 15/11, tại không gian làng Chăm thuộc Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (xã Đoài Phương, Hà Nội), các nghệ nhân, diễn viên Chăm Bà-la-môn tỉnh Khánh Hòa tái hiện một số nghi thức và điệu múa tiêu biểu của lễ Rija Praong. Đây là một nội dung của chương trình giao lưu “Sắc màu văn hóa các dân tộc”, hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2026.
Rija Praong, còn gọi là lễ múa lớn, giữ vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người Chăm Bà-la-môn. Theo tập quán, lễ được tổ chức trong phạm vi dòng họ. Con cháu cầu mong tổ tiên và thần linh phù hộ cho các thành viên được bình an, mạnh khỏe, vượt qua bệnh tật, tai ương. Rija Praong còn gắn với những dịp tôn chức vũ sư, tiếng Chăm gọi là Muk Rija. Người đảm nhận vai trò này có trách nhiệm thực hành nghi lễ và truyền dạy cho các thế hệ sau trong dòng họ.
Trong phần diễn xướng, thầy Mâduen đảm nhiệm lời hát lễ, vũ sư thực hiện các động tác múa cùng tiếng trống Ginăng và tiếng kèn Saranai. Đến với chương trình tại Đồng Mô, các nghệ nhân chọn giới thiệu điệu Vãi chài, vốn thường được thực hiện vào đêm kết thúc lễ Rija Praong. Đây cũng là điệu múa thể hiện rõ mối liên hệ giữa đời sống tín ngưỡng và công việc mưu sinh trên biển của người Chăm.
Khi thực hiện điệu múa, vũ sư khoác một mảnh vải trắng hoặc tấm lưới lên vai, tay cầm mái chèo. Qua các động tác chèo thuyền, thả lưới, tung chài, hình ảnh người lao động trên biển hiện lên ngay trong lễ cúng của dòng họ. Với cộng đồng Chăm, điệu Vãi chài còn mang ý nghĩa tưởng nhớ những người có công với dân tộc và những người đã hy sinh trên biển.
Từ âm nhạc trong nghi lễ, các nghệ nhân giới thiệu với công chúng những nhạc cụ thường đi cùng nhau trong các dịp lễ hội, gồm kèn Saranai, trống Ginăng và trống Paranưng. Trong kho tàng nhạc lễ Chăm có 72 bài trống, trong đó 69 bài được sử dụng trong các nghi lễ, lễ hội. Ngoài trống và kèn, người Chăm còn có tù và Asăng, đàn Kanhi, đàn ChaMpi cùng nhiều nhạc cụ phục vụ sinh hoạt cộng đồng.
Mối liên hệ giữa nghệ thuật biểu diễn và tín ngưỡng còn thể hiện qua múa quạt. Trong các điệu múa cổ như Pa Dền, Pa Tra, Ka Măng hay Pa Rai, động tác tay và nhịp trống được kết hợp theo những bài bản lưu truyền qua nhiều thế hệ. Bên cạnh múa quạt, chương trình giao lưu còn có các tiết mục “Hò ra khơi”, “Bến nước”, “Tiếng trống Paranưng”, giới thiệu thêm những hình ảnh quen thuộc trong đời sống người Chăm qua lời ca, tiếng nhạc.
Trong khi đó, làng nghề Bàu Trúc hiện diện trong chương trình qua tiết mục song ca “Tình làng gốm” của nhạc sĩ Amư Nhân. Ca khúc lấy cảm hứng từ cuộc sống lao động và tình cảm của người dân đối với quê hương. Câu chuyện về làng gốm còn được kể bằng chính công việc của người thợ tại khu vực trình diễn, nơi bốn nghệ nhân thuộc ba thế hệ trực tiếp giới thiệu kỹ thuật làm gốm truyền thống.
Mỗi nghệ nhân thực hiện một sản phẩm có hình dáng, kích thước riêng. Cùng sử dụng kỹ thuật tạo hình bằng tay, người thợ có thể làm ra nhiều loại vật dụng truyền thống cũng như các sản phẩm mỹ nghệ. Trong lúc trình diễn, một nghệ nhân giới thiệu lịch sử làng Bàu Trúc, thuyết minh về các công đoạn và cách tạo dáng. Nhờ đó, người xem có thể theo dõi quá trình làm gốm ngay từ khi sản phẩm còn là khối đất trong tay người thợ.
Đoàn Khánh Hòa cũng mang đến Làng Văn hóa 200 sản phẩm gốm tiêu biểu của Bàu Trúc. Nếu phần trưng bày cho thấy sự đa dạng về kiểu dáng, kích thước của gốm thành phẩm, thì hoạt động trải nghiệm dành cho du khách lại bắt đầu từ thao tác cơ bản nhất là dùng tay tạo hình. Nhiều bạn trẻ đã tham gia làm gốm sau khi tìm hiểu kỹ thuật của các nghệ nhân.
Năm 2017, nghề làm gốm truyền thống của người Chăm làng Bàu Trúc được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm 2022, UNESCO ghi danh nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Hồ sơ di sản ghi nhận phụ nữ giữ vai trò chính trong việc thực hành và truyền nghề. Trong các gia đình, người trẻ học kỹ thuật qua quá trình trực tiếp làm gốm cùng thế hệ đi trước.
