"Bội thực" thông tin tiêm chủng trên mạng xã hội
Không ít người thừa nhận, chỉ riêng việc đưa con đi tiêm cũng đã trở thành một “bài toán khó” khi phải tự mình phân định đâu là tư vấn y khoa cần thiết, đâu là chiêu tiếp thị dịch vụ.
Chị Bùi Như Lan ( Hà Nội) kể lại, trong lần đầu đưa con đi tiêm dịch vụ, chị “choáng” khi được tư vấn một gói gần chục mũi với chi phí lên tới hàng chục triệu đồng.
“Tôi nhận ra có những mũi đã nằm trong chương trình miễn phí nhưng vẫn được đưa vào gói. Lúc đó thực sự không biết đâu là tư vấn chuyên môn, đâu là bán dịch vụ”, chị nói và quyết định tạm hoãn để tìm hiểu thêm.
Trong khi đó, anh Nguyễn Hải Minh (Bắc Ninh) lại chần chừ vì bị “bội thực” thông tin trên mạng xã hội.
“Nghe nói loại này ít sốt hơn, loại kia an toàn hơn nên cứ chờ, đến khi đưa con đi khám thì đã trễ lịch một số mũi quan trọng”, anh Minh chia sẻ.
Những câu chuyện thực tế này cho thấy, giữa “rừng” vắc-xin và luồng thông tin trái chiều, việc phân biệt đâu là tư vấn y khoa cần thiết, đâu là chiêu tiếp thị thương mại đang trở thành bài toán không dễ với nhiều gia đình.
“Bùng nổ thông tin”, thật – giả lẫn lộn
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam cho biết, cảm giác “ngợp” của người dân là hoàn toàn có thật và đang diễn ra phổ biến tại các điểm tiêm chủng.
Theo bác sĩ, đây là hệ quả của “infodemic” bùng nổ thông tin nhưng thiếu kiểm soát chất lượng. Phụ huynh cùng lúc tiếp nhận thông tin từ trạm y tế, cơ sở tiêm dịch vụ, quảng cáo trên mạng xã hội, cộng thêm ý kiến từ người thân, hội nhóm… khiến thông tin trở nên nhiễu loạn, đúng – sai lẫn lộn.
Một nguyên nhân khác đến từ chính sự phát triển của hệ thống tiêm chủng. Nếu chương trình tiêm chủng mở rộng của Nhà nước cung cấp khoảng 12 loại vắc-xin thiết yếu miễn phí, thì hệ thống dịch vụ có thể cung cấp hơn 40 loại, phòng trên 50 bệnh. Sự chênh lệch lớn này khiến nhiều phụ huynh bối rối không biết lựa chọn ra sao.
“Càng nhiều lựa chọn, người ta càng lo lắng. Nhiều người sợ tiêm miễn phí thì ‘thiếu’, còn tiêm dịch vụ lại lo con phải tiêm quá nhiều, tốn kém”, bác sĩ Hoàng phân tích.
Hệ lụy: Chậm tiêm, bỏ lỡ “thời điểm vàng”
Từ tâm lý hoang mang, không ít gia đình có xu hướng trì hoãn tiêm chủng để chờ “loại vắc-xin tốt hơn, ít phản ứng hơn”. Theo chuyên gia, điều này có thể khiến trẻ bỏ lỡ thời điểm vàng phòng bệnh.
Khi tỷ lệ tiêm đúng lịch, đủ mũi giảm, nguy cơ bùng phát trở lại các bệnh truyền nhiễm như sởi, ho gà, bạch hầu là hoàn toàn có thể xảy ra, đặc biệt ở những khu vực còn khó khăn.
Đáng lo ngại, mạng xã hội và các hội nhóm chống vắc-xin tiếp tục góp phần làm trầm trọng tình hình khi lan truyền thông tin sai lệch, cắt ghép nghiên cứu hoặc thổi phồng rủi ro sau tiêm, khiến nhiều phụ huynh thêm hoang mang.
Trong bối cảnh các cơ sở tiêm chủng dịch vụ phát triển mạnh, ranh giới giữa tư vấn y khoa và mục tiêu kinh doanh ngày càng khó nhận diện.
Theo bác sĩ Hoàng, dấu hiệu của tư vấn y khoa đúng chuẩn là tính cá nhân hóa. Bác sĩ cần khai thác kỹ tiền sử tiêm chủng, tình trạng sức khỏe, môi trường sống… trước khi đưa ra chỉ định. Ngược lại, nếu phụ huynh vừa ngồi xuống đã được tư vấn “combo” nhiều mũi giống nhau, cần đặt dấu hỏi.
Bên cạnh đó, tư vấn minh bạch là yếu tố quan trọng. Cơ sở uy tín phải giải thích rõ sự khác biệt giữa vắc-xin trong chương trình miễn phí và vắc-xin dịch vụ, thay vì hạ thấp loại này để quảng bá loại khác.
Ngược lại, tư vấn mang tính thương mại thường khai thác nỗi sợ để bán dịch vụ, với những lời khẳng định thiếu căn cứ như “không tiêm là nguy cơ rất cao” hay “vắc-xin này không bao giờ sốt”.
Một số nơi còn có dấu hiệu “bán chéo” sản phẩm như thực phẩm chức năng, xét nghiệm không liên quan, hoặc gây áp lực mua trọn gói, đặt cọc giữ vắc-xin.
Không ít trường hợp bị “khuyến khích tiêm thêm”
Chuyên gia cũng thẳng thắn nhìn nhận, tình trạng tư vấn tiêm thêm vượt nhu cầu thực tế có tồn tại.
Biểu hiện có thể là chỉ định mũi nhắc lại dày hơn khuyến cáo, tiêm nhiều loại vắc-xin có phổ bảo vệ trùng nhau, thậm chí tiêm khi chưa đủ điều kiện sức khỏe. Những hành vi này không chỉ làm tăng chi phí mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.
Trong khi đó, hệ thống quản lý đã có quy định xử phạt đối với các vi phạm trong tiêm chủng, song theo các chuyên gia, không thể chỉ trông chờ vào thanh tra, kiểm tra.
Trước “rừng” thông tin và lựa chọn, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng nhấn mạnh nguyên tắc quan trọng nhất: Vắc-xin tốt nhất là vắc-xin được tiêm đúng thời điểm.
Người dân cần ưu tiên hoàn thành đầy đủ các mũi trong chương trình tiêm chủng mở rộng – nền tảng bảo vệ trước các bệnh nguy hiểm. Sau đó, tùy nhu cầu và điều kiện, có thể cân nhắc các mũi dịch vụ theo tư vấn của bác sĩ.
Đồng thời, phụ huynh nên chủ động đặt câu hỏi: vắc-xin này phòng bệnh gì, đã có mũi tương tự trong chương trình miễn phí hay chưa, khoảng cách giữa các mũi ra sao… để tránh bị “dắt mũi” bởi các lời chào mời.
Người đi tiêm cũng có quyền yêu cầu khám sàng lọc, kiểm tra thông tin vắc-xin, được hướng dẫn theo dõi sau tiêm và tiếp cận tài liệu chính thống.
“Trong bối cảnh thông tin phân mảnh, nếu không kiểm soát tốt, sự hoang mang của người dân có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ tiêm chủng an toàn. Khi đó, rủi ro không chỉ dừng ở từng gia đình mà còn là vấn đề của cả cộng đồng”, bác sĩ Hoàng cảnh báo.
