Trao đổi với phóng viên báo Nhà báo và Công luận, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hoá, Giáo dục của Quốc hội, đã phân tích những điểm mới quan trọng, tác động thực tiễn và yêu cầu triển khai để luật nhanh chóng đi vào cuộc sống.
+Thưa PGS.TS Bùi Hoài Sơn, đâu là những điểm mới quan trọng nhất của Luật Báo chí sửa đổi lần này?
-PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng luật lần này thể hiện một bước tiến lớn trong tư duy quản lý nhà nước về báo chí, phù hợp với bối cảnh phát triển mới của đất nước và thế giới.
Điểm đầu tiên là định vị lại vai trò của báo chí trong hệ sinh thái truyền thông hiện đại. Báo chí không còn chỉ là thiết chế thông tin phục vụ nhiệm vụ chính trị mà được nhìn nhận là một lĩnh vực sáng tạo gắn với kinh tế dữ liệu, công nghệ và hội nhập quốc tế. Luật đã mở ra hành lang pháp lý để báo chí hoạt động năng động, sáng tạo, đồng thời vẫn bảo đảm trách nhiệm xã hội và kỷ cương nghề nghiệp.
Điểm thứ hai là đổi mới tư duy phân cấp, phân quyền giữa Trung ương và địa phương trong quản lý báo chí. Nhiều năm qua, quản lý phóng viên thường trú, văn phòng đại diện hay hoạt động liên kết còn thiếu thống nhất. Luật mới khắc phục điều đó bằng một cơ chế rõ ràng, minh bạch, giảm thủ tục không cần thiết nhưng nâng cao trách nhiệm giám sát ở địa phương.
Thứ ba, Luật tạo ra khung pháp lý quan trọng để phát triển báo chí số, báo chí dữ liệu, dịch vụ báo chí và kinh tế báo chí dữ liệu. Báo chí được mở rộng không gian hoạt động, tham gia một số dịch vụ theo quy định, miễn là bảo đảm chuẩn mực, minh bạch và trách nhiệm xã hội.
Cuối cùng, luật siết chặt quy định về cấp phép, thu hồi giấy phép, trách nhiệm lãnh đạo và xử lý vi phạm nhiều lần, nhằm củng cố kỷ cương môi trường thông tin, tăng cường uy tín báo chí chuyên nghiệp.
+Trong quá trình góp ý, nội dung nào ông tâm đắc nhất khi đã được tiếp thu trong luật?
-PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi đặc biệt tâm đắc hai nhóm nội dung.
Thứ nhất là cơ chế phân cấp - phân quyền trong quản lý báo chí tại địa phương. Báo chí hoạt động tại từng tỉnh, từng cộng đồng cụ thể. Nếu địa phương không có thẩm quyền và trách nhiệm thì hiệu lực quản lý sẽ rất thấp. Ngược lại, phân cấp thiếu kiểm soát dễ tạo kẽ hở. Luật mới đã tạo cơ chế “rõ người - rõ việc - rõ trách nhiệm”, rất thực tiễn và hiệu quả.
Thứ hai, luật mở rộng không gian phát triển báo chí số và báo chí dữ liệu, đồng thời đặt ra yêu cầu minh bạch, trách nhiệm giải trình, bảo vệ dữ liệu cá nhân và chuẩn mực nghề nghiệp. Đây là xu thế không thể đảo ngược của báo chí hiện đại.
Tôi đánh giá cao việc luật tăng quyền tự chủ cho cơ quan báo chí, đi đôi với trách nhiệm nghề nghiệp và trách nhiệm công vụ.
+Luật sửa đổi sẽ tác động như thế nào đến hoạt động báo chí và đội ngũ làm báo trong thời gian tới?
-PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, sẽ có ba tác động lớn.
Thứ nhất, môi trường hoạt động báo chí sẽ minh bạch, kỷ cương và chuyên nghiệp hơn. Các quy định về cấp phép, trách nhiệm lãnh đạo, xử lý tái phạm… sẽ giúp nâng chất lượng quản trị tòa soạn, hạn chế sai phạm, củng cố niềm tin của công chúng.
Thứ hai, đội ngũ làm báo sẽ có nhiều cơ hội nghề nghiệp mới, nhất là trong báo chí dữ liệu, điều tra, khoa học - công nghệ, báo chí giải pháp, báo chí đa nền tảng. Nghề báo sẽ mở rộng sang các mô hình sáng tạo kết hợp dữ liệu, phân tích chuyên sâu, công nghệ.
Thứ ba, báo chí sẽ đỡ phụ thuộc vào nguồn thu truyền thống, có thêm điều kiện phát triển dịch vụ trong khuôn khổ pháp luật, thực hiện đặt hàng công, quảng cáo minh bạch, liên kết nội dung có kiểm soát và phát triển kinh tế báo chí bền vững.
Tôi tin luật mới sẽ đặt nền móng cho một hệ sinh thái báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, sáng tạo, đóng góp mạnh mẽ cho sự phát triển văn hoá và tri thức của đất nước.
+Vậy theo ông, tính khả thi của các quy định mới trong việc bảo đảm tự do báo chí gắn với trách nhiệm xã hội được thể hiện như thế nào?
-PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Lần sửa đổi này thể hiện tư duy cân bằng rất rõ: bảo đảm quyền tự do báo chí, quyền tiếp cận thông tin của công dân nhưng đồng thời yêu cầu trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và nghĩa vụ tuân thủ pháp luật.
Luật đặt ra các quy định về minh bạch nội dung, bảo vệ dữ liệu cá nhân, kiểm soát xung đột lợi ích, trách nhiệm giải trình và thanh tra nội dung. Đây đều là những tiêu chuẩn của báo chí chuyên nghiệp trên thế giới.
Tính khả thi còn đến từ cơ chế phân cấp - phân quyền: chính quyền địa phương được tham gia sâu hơn vào quản lý văn phòng đại diện, phóng viên thường trú, hoạt động liên kết và xử lý vi phạm. Khi trách nhiệm được giao đúng nơi, tự do báo chí sẽ đi đôi với kỷ luật nghề nghiệp.
+ Một số ý kiến cho rằng báo chí đang đối mặt thách thức lớn từ công nghệ và mạng xã hội. Luật sửa đổi lần này đã đáp ứng đủ chưa?
-PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Không có đạo luật nào có thể “đi trước” hoàn toàn sự phát triển của công nghệ, nhưng luật lần này đã nhận diện rất đúng bản chất của thách thức.
Lần đầu tiên, báo chí được nhìn nhận như một hệ sinh thái đa nền tảng, có thể cung cấp dịch vụ số, phân tích dữ liệu, nội dung theo yêu cầu; được liên kết với các tổ chức; được khai thác giá trị dữ liệu trong khuôn khổ bảo vệ quyền riêng tư.
Luật cũng phân định rõ mô hình sản xuất nội dung, hoạt động liên kết, dịch vụ báo chí và trách nhiệm giải trình. Trong bối cảnh mạng xã hội hỗn độn thông tin, luật yêu cầu báo chí phải cạnh tranh bằng chất lượng, chuẩn mực và tính xác thực.
Dù chưa thể giải quyết hết mọi vấn đề về công nghệ, nhưng luật đã đặt nền tảng đúng đắn: mở không gian đổi mới sáng tạo, nhưng siết chặt quy định nội dung và trách nhiệm.
+Nếu chọn một ưu tiên triển khai ngay sau khi luật có hiệu lực, theo ông đó nên là gì?
-PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Ưu tiên hàng đầu là ban hành ngay hướng dẫn về phân cấp - phân quyền trong quản lý báo chí địa phương: cấp phép, quản lý văn phòng đại diện - phóng viên thường trú, hoạt động liên kết, thanh tra nội dung, xử lý vi phạm.
Nếu để phân quyền chỉ nằm trên giấy, mỗi nơi sẽ áp dụng một kiểu, gây khó khăn cho báo chí và cả cơ quan quản lý. Hướng dẫn phải thật rõ ràng, minh bạch, đúng tinh thần luật và mô hình chính quyền hai cấp.
+Ông có đề xuất gì cho quá trình ban hành văn bản hướng dẫn thi hành?
-PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi có bốn đề xuất như sau:
Cụ thể hóa mô hình dịch vụ báo chí, dịch vụ số, dịch vụ dữ liệu và hoạt động liên kết, tránh để báo chí phải tự diễn giải, nhất là trong môi trường số có ranh giới nội dung dịch vụ rất mỏng.
Bổ sung hướng dẫn về đạo đức nghề nghiệp, bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư, chống thao túng thuật toán, kiểm soát xung đột lợi ích và trách nhiệm giải trình.
Ban hành hướng dẫn thống nhất về quản lý văn phòng đại diện, phóng viên thường trú và phối hợp giữa Bộ và UBND tỉnh rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm.
Xây dựng bộ chỉ số đánh giá quản trị cơ quan báo chí, an ninh nội dung, an toàn dữ liệu và năng lực cung ứng dịch vụ báo chí số, giúp tòa soạn tự cải thiện và nâng chuẩn nghề nghiệp.
Nếu các văn bản hướng dẫn sát thực tiễn và đồng bộ, báo chí Việt Nam sẽ bước vào một giai đoạn vững vàng hơn, sáng tạo hơn và bền vững hơn.
