Sáng nay 22/4/2026, tại Hà Nội, Báo Công an nhân dân tổ chức Tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới”, với sự tham dự của đại diện các bộ, ngành, lực lượng chức năng, chuyên gia, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp.
Phát biểu khai mạc tọa đàm, Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân, cho biết chương trình được tổ chức xuất phát từ yêu cầu cấp bách của thực tiễn. Trong giai đoạn hiện nay, hoạt động buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, có những diễn biến mới, ảnh hưởng đến an ninh trật tự xã hội.
Do đó, tọa đàm nhằm lắng nghe những phân tích, đánh giá về thực trạng thị trường thuốc lá lậu, đặc biệt ở khâu bán lẻ; nhận diện những thuận lợi, vướng mắc trong công tác phòng, chống thuốc lá lậu; từ đó đề xuất các kiến nghị hoàn thiện hành lang pháp lý đáp ứng yêu cầu đấu tranh trong tình hình mới.
Thị trường bán lẻ - đầu ra ổn định nuôi hàng lậu tồn tại
Tại toạ đàm, TS. Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, chia sẻ khảo sát thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại 4 khu vực. Khảo sát được thực hiện bởi Ban Thanh niên Công an và Chi cục Quản lý thị trường tại An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa, với mục tiêu đi sâu tìm hiểu động cơ thực sự của các nhà bán lẻ thuốc lá lậu, thay vì chỉ dừng lại ở việc xem xét mức độ hiểu biết pháp luật.
Kết quả khảo sát cho thấy một thực tế đáng chú ý: hành vi bán thuốc lá lậu tại khâu bán lẻ không chủ yếu xuất phát từ thiếu hiểu biết. Ngược lại, ở nhiều địa bàn, người bán biết khá rõ rủi ro pháp lý, biết có kiểm tra, xử phạt, thậm chí biết về nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng, nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi ích kinh tế.
Tại Cần Thơ, 97,9% người bán được khảo sát cho biết họ biết quy định xử phạt, 95,2% nhận biết rủi ro hàng giả từ Campuchia, song số điểm bán thuốc lá lậu vẫn lên tới 3.030 trên tổng mẫu 3.035, tương đương khoảng 99,8%. Điều đó cho thấy khoảng cách rất lớn giữa nhận thức pháp luật và hành vi thực tế.
Khảo sát cũng chỉ ra rằng yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh là hai nguyên nhân mang tính quyết định. Tại 3 trong 4 địa phương khảo sát, yếu tố cầu chiếm tỷ trọng cao nhất: người bán vẫn bán vì còn khách hỏi mua, còn đầu ra, còn lợi nhuận.
Ở Khánh Hòa, động cơ đến từ cầu thị trường chiếm hơn 70%; tại Đà Nẵng và Cần Thơ ở mức xấp xỉ 50%; tại An Giang cũng ở mức đáng kể khoảng 38%. Nhiều người bán cho rằng “ít thấy bị xử phạt” hoặc “mức xử phạt còn thấp”, cho thấy bài toán mà họ cân nhắc thực chất là tương quan lợi ích - chi phí vi phạm, chứ không đơn thuần là vấn đề hiểu hay không hiểu luật.
Từ kết quả này, TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh: tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết, bởi về bản chất kinh tế, phải đẩy “chi phí vi phạm” cao hơn “lợi nhuận kỳ vọng” thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Theo ông, cùng với sửa chế tài, cần tăng hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.
Khung pháp lý hiện hành chưa đủ sức chặn khâu bán lẻ
Nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng, sau hơn 10 năm triển khai Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, tình hình buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá đã được kiềm chế ở nhiều khâu, nhưng khâu bán lẻ vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm.
Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, cho biết từ năm 2014 đến 2025, các bộ, ngành, lực lượng chức năng và địa phương đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu các loại, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Tuy nhiên, theo ông Đặng Văn Dũng, công tác chống buôn lậu thuốc lá hiện vẫn còn nhiều tồn tại: sự chỉ đạo ở một số nơi chưa bám sát thực tiễn; đối tượng vi phạm ngày càng manh động, tinh vi; hoạt động trên không gian mạng nổi lên mạnh hơn; thể chế và các quy định pháp luật xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá chưa đầy đủ, chưa đồng bộ và chưa theo kịp thực tiễn.
Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026, trong đó có nội dung quan trọng là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, nhất là với các hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường, đặc khu với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.
Ở góc độ pháp lý, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết tại Việt Nam, thuốc lá nhập lậu được xếp vào nhóm hàng cấm; pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế “xử phạt kép”, gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện nay chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng; trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật. Theo bà, mức phạt hiện hành của Việt Nam còn thấp nếu so với một số nước trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại “chi phí vận hành” của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.
Từ đó, bà Phan Minh Thủy đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn hiện nay, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay.
Thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước đến 6.000 tỷ đồng
Dẫn số liệu của Bộ Tài chính, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, cho biết thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh. Bà Hải cho rằng, mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe.
Từ thực tiễn đó, bà Lê Thị Duyên Hải kiến nghị cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại, để các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên. Bà cũng nhấn mạnh chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1/1/2027.
Cùng mạch đề xuất này, ông Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan, cho rằng cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu và đưa vào thực thi sớm ngay trong năm nay, trước khi chính sách tăng thuế thuốc lá có hiệu lực từ đầu năm 2027. Theo ông, đây là biện pháp tác động trực tiếp đến hành vi người bán, từ đó giảm đáng kể nguồn cung thuốc lá lậu trên thị trường nội địa.
Ngoài ra, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, cũng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, sửa đổi, bổ sung quy định theo hướng xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay, đồng thời nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe.
