Giữa những cánh rừng nguyên sinh xanh thẳm của Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng (xã Sơn Lang, tỉnh Gia Lai), một phát hiện đặc biệt đã được ghi nhận. Trong quá trình tuần tra, khảo sát, cán bộ bảo tồn cùng các chuyên gia đã phát hiện quần thể kim giao núi đất (Nageia wallichiana) quý hiếm với những cây mẹ có kích thước lớn nhất Việt Nam từng được ghi nhận.
Theo kết quả khảo sát, các cây kim giao núi đất tại Kon Chư Răng có đường kính thân trung bình khoảng 1,7m, cao trên 50m, vươn vượt tán rừng như những "cột chống trời" giữa đại ngàn. Đây cũng là lần đầu tiên khu vực Tây Nguyên ghi nhận một quần thể kim giao núi đất với nhiều cây mẹ trưởng thành, mở ra triển vọng mới trong nghiên cứu và bảo tồn nguồn gen của loài thực vật quý hiếm này. Những cây kim giao núi đất cổ thụ vượt hẳn tán rừng được ví như "cột chống trời" giữa đại ngàn.
Kim giao núi đất là loài cây lá kim thường xanh thuộc họ Kim giao. Lá mọc đối xứng, hoa màu trắng, quả non màu xanh và chuyển sang màu đen khi chín, có kích thước chỉ bằng đầu ngón tay út. Quả của loài cây này là nguồn thức ăn yêu thích của nhiều loài chim rừng.
Tại Việt Nam, kim giao núi đất phân bố tự nhiên từ Nghệ An đến Lâm Đồng và chỉ sinh trưởng trong các khu rừng núi đất. Hiện loài được Sách đỏ Việt Nam xếp vào nhóm sắp nguy cấp và đang có nguy cơ suy giảm nguồn gen.
Hành trình phát hiện quần thể cây quý bắt đầu từ năm 2023. Trong chuyến điều tra động vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, anh Nguyễn Văn Tây – điều phối dự án của Hội Động vật học Frankfurt tại Việt Nam – cùng lực lượng bảo vệ rừng dừng chân nghỉ trưa giữa rừng. Dưới gốc một cây cổ thụ, đoàn phát hiện nhiều quả màu đen rụng xuống đất.
Với kinh nghiệm nghiên cứu thực vật, anh Tây nhanh chóng nhận ra đây là quả của kim giao núi đất – một loài cây quý hiếm mà anh từng biết qua các tài liệu khoa học. Điều khiến cả đoàn bất ngờ không chỉ là sự xuất hiện của loài cây quý, mà còn là kích thước đồ sộ của những cây mẹ.
"Điều khiến đoàn khảo sát kinh ngạc là cây mẹ có kích thước vượt xa tưởng tượng. So với nhiều cây gỗ lớn trong khu rừng nguyên sinh, những cây kim giao núi đất này cao hơn 50m, vượt hẳn tán của các loài cây khác. Nhiều người ví chúng như những 'cột chống trời' giữa đại ngàn", anh Tây chia sẻ.
Theo anh Tây, kim giao núi đất tái sinh trong tự nhiên không phải quá hiếm, nhưng những cây mẹ có kích thước lớn như tại Kon Chư Răng thì rất hiếm gặp. Anh nhận định nhiều khả năng trong khu rừng vẫn còn những cây mẹ cổ thụ khác chưa được phát hiện.
Đến tháng 4/2026, trong một chuyến khảo sát khác, anh Tây cùng ông Nguyễn Văn Tứ – Phó Giám đốc Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng – và lực lượng bảo vệ rừng tiếp tục phát hiện thêm một cụm gồm ba cây mẹ. Trong bán kính khoảng 100m quanh khu vực này còn ghi nhận nhiều cây non đang tái sinh tự nhiên.
Như vậy, đến nay lực lượng khảo sát đã xác định được bốn cây mẹ nằm thành hai cụm riêng biệt. Cây nhỏ nhất có đường kính khoảng 1,3m, trong khi các cây lớn nhất đạt đường kính trung bình khoảng 1,7m và cao trên 50m.
Ông Nguyễn Văn Tứ cho biết quần thể kim giao núi đất nằm sâu trong vùng lõi của rừng nguyên sinh, nơi địa hình hiểm trở và gần như tách biệt hoàn toàn với tác động của con người. Từ khu vực thác K50, đoàn khảo sát phải đi bộ gần 3km xuyên rừng, mất gần nửa ngày mới tiếp cận được vị trí các cây phân bố.
"Việc phát hiện quần thể cây mẹ có kích thước lớn tại Kon Chư Răng là tư liệu khoa học đặc biệt quan trọng, góp phần bổ sung dữ liệu về phân bố, cấu trúc quần thể và nguồn gen của loài trong hệ sinh thái", ông Tứ nói.
Ông Nguyễn Hồng Quân – Quyền Giám đốc Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng cho biết: "Đến nay lực lượng tuần tra đã xác định bốn cây kim giao núi đất tại tiểu khu 37, thuộc lâm phần đơn vị quản lý. Với đường kính trung bình khoảng 1,7m và chiều cao trên 50m, đây là những cây mẹ lớn nhất từng được ghi nhận tại Việt Nam. Bên cạnh đó, lực lượng chức năng còn phát hiện quần thể cây non đang tái sinh tự nhiên dưới tán rừng.
Ngay sau khi phát hiện, đơn vị đã tiến hành chụp ảnh, xác định tọa độ, đo đạc các chỉ số sinh trưởng và hoàn thiện hồ sơ để đề xuất công nhận quần thể cây di sản, phục vụ công tác bảo tồn lâu dài cũng như nghiên cứu khoa học".
Theo ông Quân, kim giao núi đất là một trong 15 loài cây lá kim đã được ghi nhận tại khu vực Tây Nguyên. Dù từng phân bố ở nhiều địa phương trên cả nước, quần thể của loài hiện đang suy giảm mạnh, phần lớn chỉ còn các cá thể tái sinh hoặc cây có đường kính nhỏ.
Trong bối cảnh loài được đánh giá đang ở mức sắp tuyệt chủng tại Việt Nam, việc phát hiện quần thể cây mẹ cổ thụ cùng hệ thống cây non tái sinh tự nhiên tại Kon Chư Răng không chỉ có ý nghĩa đặc biệt về mặt khoa học mà còn mang giá trị lớn đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Đây được xem là cơ sở quan trọng để các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu, gìn giữ và phục hồi nguồn gen của một trong những loài cây lá kim quý hiếm bậc nhất trong các khu rừng tự nhiên Việt Nam.
