Phóng viên Báo Nhà báo và Công luận có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Thị Nguyệt, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, Trưởng Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Hà Tĩnh (Ban Chỉ đạo tỉnh) về những nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới.
+ Thưa bà, mùa khô 2025-2026, Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh đã tìm kiếm, cất bốc và hồi hương 9 hài cốt liệt sĩ từ Lào, vượt chỉ tiêu Quân khu giao. Ý nghĩa của kết quả này như thế nào và đâu là động lực để Hà Tĩnh tiếp tục công việc ngày càng khó khăn này?
- Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thị Nguyệt: Trước hết, Ban Chỉ đạo tỉnh xác định việc tìm kiếm, quy tập 9 hài cốt liệt sĩ trong mùa khô 2025-2026 không chỉ là hoàn thành một chỉ tiêu. Sau mỗi hài cốt là một cuộc đời, một người con, người cha, người anh đã rời quê hương và nằm lại trên đất bạn hơn nửa thế kỷ. Vì vậy, mỗi cuộc trở về là một sự tri ân đối với người đã hy sinh và sẻ chia với những gia đình đã mòn mỏi chờ đợi.
Để có kết quả đó, cán bộ, nhân viên Đội Quy tập đã nhiều ngày băng rừng, vượt suối, khảo sát, xác minh và lần theo từng manh mối, với sự phối hợp, giúp đỡ của các lực lượng và nhân dân Lào.
Đặc biệt, động lực lớn nhất là tình đồng đội và trách nhiệm đối với các liệt sĩ. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng sự hy sinh của các anh, các chị không thể bị thời gian xóa nhòa. Đó cũng là trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong thực hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”.
Tuy nhiên, càng về sau, nhiệm vụ càng khó khăn. Nguồn tin ngày càng ít, địa hình nhiều thay đổi, nhiều khu vực nằm sâu trong rừng núi, nhân chứng già yếu, trong khi hài cốt đã bị phân hủy theo thời gian. Bởi vậy, phải phát huy mọi nguồn thông tin, tăng cường phối hợp, ứng dụng phương tiện phù hợp và kiên trì xác minh từng manh mối. Với cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập, đây không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là lời hẹn với đồng đội: còn đồng đội nằm lại, còn phải đi tìm.
+ Trong hành trình ấy, sự giúp đỡ của chính quyền, lực lượng vũ trang và nhân dân nước bạn Lào có ý nghĩa như thế nào đối với việc đưa những người lính Việt Nam hy sinh trở về?
- Sự quan tâm, giúp đỡ của Đảng, Nhà nước, chính quyền, lực lượng vũ trang và nhân dân nước bạn Lào là yếu tố quan trọng góp phần vào kết quả tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ của Hà Tĩnh trong nhiều năm qua.
Hơn nửa thế kỷ trôi qua, nhiều dấu tích chiến tranh đã bị thời gian và thiên nhiên phủ lấp. Đường cũ thành rừng, suối đổi dòng, địa danh thay đổi. Trong hoàn cảnh ấy, ký ức của những người từng chứng kiến chiến tranh, từng gặp bộ đội Việt Nam hoặc biết nơi chôn cất liệt sĩ trở thành nguồn tin đặc biệt quý giá.
Có khi, đó chỉ là câu chuyện của một già làng, một con suối, quả đồi hay hang đá được truyền lại qua nhiều thế hệ. Nhưng nếu được khảo sát, xác minh chặt chẽ, những thông tin tưởng như nhỏ bé ấy có thể dẫn đến nơi một người lính đã nằm lại hàng chục năm.
Đơn cử, năm 2025, Đội Quy tập tiếp nhận nguồn tin của ông Phèng Sung. Ông cho biết, trước khi qua đời, bố vợ ông từng kể tại khu vực hang Nậm Khén, bản Pa Bò, huyện Viêng Thoong, tỉnh Bolykhamxay có bộ đội Việt Nam hy sinh. Từ manh mối này, Đội Quy tập tổ chức khảo sát, xác minh và tìm kiếm. Sau nhiều ngày bám địa bàn, lực lượng quy tập phát hiện 7 hài cốt liệt sĩ bị vùi lấp dưới lớp đất đá trong hang. Kết quả ấy cho thấy, mỗi thông tin từ nhân dân nước bạn đều có thể là một mắt xích quan trọng nối lại ký ức chiến tranh và mở ra cơ hội đưa đồng đội trở về.
Không chỉ cung cấp thông tin, trong mùa khô vừa qua, cán bộ, nhân viên Đội Quy tập còn cấp thuốc miễn phí cho hơn 250 lượt người dân, đóng góp 150 ngày công giúp làm đường, thu hoạch mùa màng và tổ chức 12 buổi giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao. Qua những việc làm cụ thể ấy, tình cảm và niềm tin giữa cán bộ, chiến sĩ Việt Nam với chính quyền, lực lượng vũ trang và nhân dân Lào ngày càng được bồi đắp.
Vì thế, tình hữu nghị Việt Nam - Lào không chỉ được vun đắp bằng những chủ trương hay thỏa thuận, mà còn hiện hữu trong một bàn tay dẫn đường, một câu chuyện được trao truyền, một thông tin được gửi đến đúng lúc. Từ những cánh rừng nơi người lính Việt Nam từng chiến đấu, hôm nay, người dân Lào lại góp một phần nghĩa tình để đưa họ trở về. Nghĩa tình ấy đã vượt qua thời gian và tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ.
+ Hà Tĩnh đang đẩy mạnh khai quật, số hóa thông tin, lấy mẫu sinh phẩm và thu nhận mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ. Khoa học, đặc biệt là giám định ADN, đang mở ra cơ hội như thế nào trong việc trả lại tên tuổi cho những người đã hy sinh, thưa bà?
- Nếu tìm kiếm, quy tập là đưa các liệt sĩ trở về với đất Mẹ thì xác định danh tính giúp các liệt sĩ trở về trọn vẹn với gia đình, quê hương và tên tuổi.
Vì vậy, Hà Tĩnh đặc biệt coi trọng khai quật, số hóa thông tin, lấy mẫu sinh phẩm hài cốt và thu nhận mẫu ADN của thân nhân. Ứng dụng khoa học, nhất là giám định ADN, đang mở thêm cơ hội xác định danh tính những liệt sĩ chưa rõ thông tin.
Mỗi mẫu sinh phẩm được lấy và bảo quản đúng quy trình là thêm một cơ hội. Khi có sự tương đồng với mẫu thân nhân, một người lính vô danh có thể được trả lại tên tuổi, quê quán, đơn vị; đồng thời, một gia đình có thêm cơ hội khép lại những năm tháng chờ đợi.
Tuy nhiên, việc này không dễ dàng. Nhiều hài cốt đã nằm dưới lòng đất hàng chục năm, bị phân hủy, phong hóa, không phải mẫu nào cũng đủ điều kiện tách chiết ADN. Trong khi đó, thân nhân cùng huyết thống ngày càng ít, nhiều thế hệ đã qua đời, hồ sơ có thể thiếu hoặc chưa đầy đủ. Bởi vậy, cần triển khai đồng bộ việc bảo quản mẫu sinh phẩm, chuẩn hóa, số hóa thông tin phần mộ, rà soát thân nhân, thu nhận mẫu ADN và phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn để giám định, đối chiếu dữ liệu.
Quan trọng hơn, mỗi phần mộ chưa xác định được thông tin phải được xem là một hồ sơ còn dang dở. Bởi phía sau một cái tên được trả lại không chỉ là thông tin về một người đã hy sinh, mà còn là một gia đình có thể được nối lại với người thân sau nhiều thế hệ.
+ Thời gian càng trôi qua, nhiệm vụ càng khó khăn, Hà Tĩnh sẽ tập trung vào những giải pháp nào trong mùa khô 2026-2027 và những năm tiếp theo? Bà muốn gửi thông điệp gì tới thân nhân các liệt sĩ đang mong ngóng ngày người thân được gọi đúng tên?
- Ban Chỉ đạo tỉnh xác định công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phải được triển khai đồng thời, liên tục và với tinh thần trách nhiệm cao nhất.
Trên đất Lào, tỉnh tiếp tục phối hợp với Ban Công tác đặc biệt của tỉnh Bolykhamxay, Thủ đô Viêng Chăn và các cơ quan, lực lượng của bạn để rà soát, xác minh nguồn tin, khảo sát và tìm kiếm những khu vực còn khả năng có hài cốt liệt sĩ. Đồng thời, đẩy mạnh công tác dân vận, vận động nhân dân cung cấp thông tin; nâng cao trình độ tiếng Lào, hiểu biết phong tục, tập quán cho cán bộ, nhân viên Đội Quy tập.
Trong khi đó, tại Hà Tĩnh, tỉnh tiếp tục ứng dụng phương tiện, thiết bị chuyên môn, nâng cao chất lượng khảo sát, xác minh, tránh bỏ sót nguồn tin; đẩy mạnh khai quật, số hóa thông tin, lấy mẫu sinh phẩm và thu nhận mẫu ADN thân nhân đối với những hài cốt đã được đưa về. Đây là hai nhiệm vụ song hành: tìm những người còn nằm lại và gọi tên những người đã trở về.
Phía sau mỗi phần mộ vô danh là một gia đình đã chờ đợi hàng chục năm. Có những người thân không còn cơ hội gặp lại, nhưng mong muốn biết người mình yêu thương đang yên nghỉ ở đâu vẫn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Vì vậy, Đảng, Nhà nước, Quân đội và tỉnh Hà Tĩnh sẽ tiếp tục nỗ lực đưa những người còn nằm lại trở về, trả lại tên tuổi cho những người chưa được xác định danh tính. Phía trước chắc chắn còn nhiều khó khăn, từ những nguồn tin cần thời gian kiểm chứng đến những mẫu sinh phẩm phải tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu. Nhưng đó không phải lý do để dừng lại.
Tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ, mà còn là trách nhiệm và đạo lý đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Còn một liệt sĩ chưa được tìm thấy, còn một danh tính chưa được xác định, chúng tôi sẽ còn tiếp tục. Thời gian có thể làm mờ dấu tích chiến tranh, nhưng không thể làm phai mờ trách nhiệm và lòng biết ơn đối với những người đã nằm xuống.
+ Trân trọng cảm ơn bà!
