Nợ công tăng cao, phải cắt giảm ngân sách
Theo cơ quan thống kê Phần Lan, nợ công của nước này đã tăng lên 90,3% GDP trong quý II, so với khoảng 65% trước đại dịch Covid-19. Tình trạng nợ và thâm hụt ngân sách hiện ở mức nghiêm trọng nhất kể từ thập niên 1990, khi khủng hoảng ngân hàng và sự sụp đổ của Liên Xô, một đối tác xuất khẩu chủ chốt, đẩy nền kinh tế Bắc Âu vào suy thoái sâu.
Áp lực tài khóa hiện nay bắt nguồn từ nhiều yếu tố, gồm dân số già hóa, tăng trưởng kinh tế yếu và tình trạng chi tiêu vượt thu kéo dài từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008-2009.
Tháng trước, Kho bạc Nhà nước Phần Lan dự báo thâm hụt ngân sách sẽ lên tới 4,2% GDP trong năm 2026, vượt xa ngưỡng 3% theo quy định của Liên minh châu Âu (EU). Tháng 1, Hội đồng châu Âu đã khởi động thủ tục xử lý tình trạng thâm hụt quá mức và đặt thời hạn đến cuối năm 2028 để Helsinki đưa ngân sách về với quỹ đạo phù hợp.
Chính phủ của Thủ tướng Petteri Orpo đặt mục tiêu cắt giảm khoảng 9 tỷ euro (10,1 tỷ USD) chi tiêu trong nhiệm kỳ quốc hội hiện tại. Tuy nhiên, các nhà kinh tế cho rằng chính phủ nhiệm kỳ tới có thể phải thực hiện những điều chỉnh ngân sách lớn hơn. Jarkko Kivisto, cố vấn thuộc bộ phận nghiên cứu và chính sách tiền tệ của Ngân hàng Phần Lan, cho biết quy mô điều chỉnh cần thiết hiện được ước tính ở mức 8-11 tỷ euro.
Đầu năm nay, hầu hết các đảng phái chính trị tại Phần Lan đã nhất trí ủng hộ cơ chế kiểm soát nợ công. Theo đó, chính phủ nhiệm kỳ tới sẽ phải đưa thâm hụt ngân sách xuống khoảng 2% GDP vào năm 2031.
Đảng Liên minh Quốc gia theo đường lối trung hữu của ông Orpo là đảng duy nhất đến nay cam kết cắt giảm thêm 9 tỷ euro nếu giành được nhiệm kỳ thứ hai. Kế hoạch của đảng này bao gồm việc tiếp tục giảm chi tiêu cho y tế, chăm sóc xã hội và phúc lợi, đồng thời cải cách các quỹ hưu trí tại nơi làm việc mà không cắt giảm mức chi trả hiện tại. Ông Orpo cũng loại trừ khả năng tăng thuế.
Trong khi đó, Đảng Dân chủ Xã hội chủ trương kết hợp cắt giảm chi tiêu với tăng thuế. Theo ông Kivisto, quy mô thâm hụt hiện nay khiến Phần Lan khó có thể giải quyết vấn đề chỉ bằng một biện pháp. Ông cho rằng cần một gói giải pháp kết hợp cả tăng thuế lẫn cắt giảm chi tiêu.
Thắt chặt ngân sách và nguy cơ kìm hãm tăng trưởng
Việc thắt chặt ngân sách có nguy cơ gây thêm sức ép lên nền kinh tế vốn đang suy yếu. Theo Eurostat, tỷ lệ thất nghiệp của Phần Lan đạt 10,3% trong tháng 8, cao nhất trong EU, trong khi tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên lên tới 23,3%, so với mức trung bình 15,4% của khối.
Lauri Holappa, Giám đốc Trung tâm Phân tích Kinh tế Mới của Phần Lan, cảnh báo một đợt "thắt lưng buộc bụng" mới có thể khiến tiêu dùng tiếp tục suy giảm. Ước tính hơn một phần tư dân số nước này làm việc trong khu vực công. Nếu nguy cơ sa thải gia tăng, người lao động có thể tăng tiết kiệm để phòng ngừa rủi ro, qua đó làm giảm chi tiêu hộ gia đình. Trong khi đó, dự thảo ngân sách năm 2027 vẫn dự báo thâm hụt 12,4 tỷ euro.
Chi phí quốc phòng và năng lượng tiếp tục làm phức tạp thêm bài toán ngân sách. Trước khi xung đột tại Ukraine bùng phát, Phần Lan đã đặt mua 64 máy bay chiến đấu F-35A của Mỹ trong thương vụ trị giá khoảng 8,4 tỷ euro. Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), chi tiêu quân sự hằng năm của nước này đã tăng từ 4,5 tỷ USD lên hơn 8 tỷ USD trong hơn bốn năm xung đột. Tháng 4, chính phủ tuyên bố sẽ nâng chi tiêu quốc phòng lên 3,2% GDP, tiến gần tới mục tiêu 3,5% của NATO.
Giá năng lượng tăng do xung đột liên quan đến Iran cũng gây thêm áp lực. Ngân hàng Trung ương Phần Lan ghi nhận chi phí nhập khẩu năng lượng tăng 50% trong những tháng đầu của cuộc xung đột. Dù năng lượng tái tạo và nhà máy điện hạt nhân Olkiluoto 3, đi vào vận hành năm 2023, giúp giảm nguy cơ khủng hoảng năng lượng, ngân hàng cảnh báo giá dầu và khí đốt duy trì ở mức cao có thể khiến tăng trưởng chậm lại và lạm phát tăng trong năm tới.
Dẫu vậy, một số lĩnh vực xuất khẩu của Phần Lan đang ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực nhờ các đơn hàng lớn trong ngành kim loại và đóng tàu. Ông Holappa cho rằng, đà tăng trưởng này có thể giúp nền kinh tế vượt qua suy thoái, nếu nhu cầu từ phần còn lại của châu Âu tiếp tục duy trì.
Thị trường tài chính đến nay vẫn tương đối bình tĩnh trước những khó khăn về ngân sách của Phần Lan. Các tổ chức xếp hạng tín nhiệm nhìn chung giữ triển vọng ổn định, ngoại trừ S&P, đơn vị chuyển triển vọng của nước này sang tiêu cực vào tháng 4 nhưng không hạ bậc xếp hạng.
Ngày 6/10, mức chênh lệch lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm của Phần Lan so với Đức là 38 điểm cơ bản, thấp hơn đáng kể so với mức 128 điểm cơ bản của Pháp và 107 điểm cơ bản của Italia. Điều này cho thấy nhà đầu tư vẫn đánh giá nợ công của Phần Lan tương đối an toàn, qua đó giúp chính phủ có thêm thời gian để điều chỉnh tài khóa.
Tuy nhiên, dư địa này có thể thu hẹp nếu giá năng lượng tiếp tục tăng, căng thẳng với Nga leo thang hoặc khủng hoảng nợ lan rộng tại châu Âu. Phần Lan có thể tiếp tục được vinh danh là quốc gia hạnh phúc nhất thế giới vào tháng 3 tới, nhưng triển vọng kinh tế và những đợt cắt giảm ngân sách sắp tới có thể thử thách sức chịu đựng của người dân khi cái giá của nhiều năm vay nợ ngày càng hiện rõ.
