Trong cuộc trò chuyện với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, GS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đã chia sẻ nhiều góc nhìn sâu sắc về Tết nay - Tết xưa, về phong tục, ký ức và những biến đổi tâm lý của con người Việt trong thời hiện đại.
Tết nay: Đủ đầy hơn nhưng có đang vơi đi sự gắn kết?
Theo Giáo sư (GS) Sơn, điều thay đổi lớn nhất của Tết hôm nay không nằm ở mâm cao cỗ đầy, mà ở nhịp sống và cách con người đối diện với Tết.
“Tết nay thay đổi nhiều nhất không phải ở mâm cao cỗ đầy, mà ở nhịp sống và cách con người đối diện với nó. Tết đã chuyển từ một nghi lễ nghiêm trang sang một chuỗi kỳ nghỉ. Từ mong đợi, thiên liêng chuyển sang thói quen, rồi có khi trở thành gánh nặng", GS Sơn cho hay.
Sự chuyển dịch ấy diễn ra tự nhiên, tuần tự, điều quan trọng vẫn là sự làm chủ của con người trong từng vai trò, hoàn cảnh và các mối quan hệ.
Nhịp sống hối hả của xã hội hiện đại khiến Tết trở nên “ngắn hơi”, đặc biệt với người trẻ. Nếu như trước đây, Tết là mốc thời gian linh thiêng gắn với tổ tiên, gia đình, cội nguồn đủ dài để chờ đợi, nôn nao, háo hức thì nay, nhiều người đếm ngày nghỉ để đi du lịch, đếm tiền lì xì như một sự ứng xử chủ quan.
“Tết vào siêu thị, ra sân bay, nhiều hơn là về quê, gắn kết gia đình…", GS Sơn nhận định.
Tuy nhiên, GS cũng cho rằng, sự thay đổi ấy là điều bình thường trong bối cảnh xã hội mới, quan trọng là ta cần làm gì với những ảnh hưởng đó.
Một câu hỏi đặt ra: Tết nay đủ đầy hơn nhưng có ít cảm xúc hơn?
Vị chuyên gia thẳng thắn: “Cái đủ đầy vật chất không làm nên một Tết đủ đằm về cảm xúc. Khi mỗi nhà; mỗi người một bên điện thoại, khi lời chúc Tết được ‘copy - paste’, khi đoàn viên chỉ là ‘bữa cứng' chứ không còn hạnh phúc, đầy đủ cứ sao vẫn thiếu".
Sự “công nghiệp hóa” Tết cũng góp phần làm giảm đi tính độc đáo vốn có. Khi mọi thứ đều “ready-to-eat”, đóng gói, đặt online, con người ít còn cơ hội tự tay chuẩn bị, chờ đợi, tận hưởng.
“Khi con người không còn tự tay làm, tự mình tận hưởng, học cách chờ đợi, thì Tết trở thành một sản phẩm tiêu dùng. Tâm lý con người đón Tết trở nên thụ động hay có những biểu hiện mang tính chủ quan và cá nhân nhiều hơn", GS Sơn chỉ rõ.
Gia đình ngày Tết cũng đổi khác. Xưa, gia đình là nơi đánh dấu vòng quay yêu thương. Nay, dù đủ thành viên, nhưng “mỗi người ở một ‘thế giới riêng’”. Điện thoại, tivi, mạng xã hội chiếm sân khấu chính; giao tiếp giảm, chia sẻ ít, tương tác nhạt loãng.
Với người trẻ, GS Sơn cho rằng, họ đang nhìn Tết bằng lăng kính thực dụng nhiều hơn tình cảm. Họ chọn Tết ngắn gọn, tiện lợi để nghỉ ngơi; check-in Tết, shopping Tết thay vì “hết mình vào Tết”. Điều đó không sai, nhưng nếu chỉ dừng ở cá nhân, Tết sẽ dần nhạt nhòa.
Sum vầy, theo GS, không phải chỉ là đủ mặt, mà là mức độ giao cảm và thấu hiểu. Có những bữa cơm chỉnh tề, nhưng tâm hồn đã mỗi người một nơi. Sum vầy không phải chỉ là đủ thành viên, mà là sự tương giao, sự gắn kết, sự vì nhau.
GS Sơn cũng chỉ ra những giá trị đang có dấu hiệu phai nhạt: Tình làng nghĩa xóm, sự quan tâm, hỗ trợ nhau; câu chúc Tết từ đáy lòng trở nên khan hiếm; trẻ con không còn biết bà Tư nhà đối diện; nhiều tục lệ, lễ làng mai một dần.
Dẫu vậy, GS vẫn nhìn thấy những tín hiệu tích cực. Nhiều người trẻ sáng tạo trong cách đón Tết, tham gia các chiến dịch Tết tình nguyện, Tết xanh, Tết ân tình. Họ biết lan tỏa, chia sẻ và hy sinh.
Về tương lai, GS cho rằng, Tết có thể linh hoạt, cá nhân hóa hơn, nhưng cần bảo tồn cốt lõi: "Một Tết có thể ngắn ngủi nhưng đủ đậm, đủ nhớ… Có thể giản lược hơn nhưng nhiều màu sắc. Muốn vậy, giáo dục và gia đình phải cùng nhau gieo hạt tình người".
Phong tục Tết - những “neo tinh thần” của người Việt
Ở góc nhìn tâm lý học, GS Sơn nhấn mạnh: Nghi thức trong thời khắc chuyển giao là nhu cầu phổ quát của con người. Nghi thức chính là chiếc ‘cầu nối tinh thần’ giúp con người bước từ cái cũ sang cái mới mà không bị rơi vào cảm giác trống rỗng hay mất phương hướng.
Tết với tính biểu tượng cao, cho con người cảm giác được bắt đầu lại. Nghi thức không làm thay đổi thực tại, nhưng giúp con người đủ vững vàng để đối diện với thực tại.
Phong tục dọn dẹp nhà cửa cuối năm, theo ông, không chỉ là hành vi vật chất mà là quá trình “thanh lọc” tinh thần. Bỏ đi cái cũ kỹ là gửi đi thông điệp: Sẵn sàng buông bỏ để đón nhận cái mới.
Lì xì cũng vậy! GS Sơn cho rằng, lì xì không làm giàu túi tiền, nhưng làm đầy cảm xúc cho nhiều phía. Đó là cách gửi gắm lời chúc phúc, tiếp nối vai trò giữa các thế hệ.
Những điều kiêng kỵ ngày Tết phản ánh tâm lý mong cầu an toàn và thuận lợi. Tuy nhiên, cần hiểu đó là sự nhắc nhở sống cẩn trọng, hài hòa, không phải mê tín cực đoan.
Chúc Tết đầu năm tạo cơ chế “tái khởi động” các mối quan hệ. Nó làm mềm hóa căng thẳng, mở ra cơ hội hàn gắn. Việc thăm hỏi họ hàng duy trì mạng lưới thân tộc, tạo cảm giác được kết nối và nâng đỡ tinh thần.
Tục xông đất phản ánh niềm tin rằng khởi đầu có sức ảnh hưởng lớn. Niềm tin ấy tạo ra tâm thế lạc quan, thúc đẩy con người sống tích cực hơn.
Giữ phong tục Tết, theo GS Sơn, đó là giữ “neo tinh thần” trong xã hội biến động nhanh. Không phải để níu kéo quá khứ, mà để có điểm tựa vững vàng cho hiện tại và tương lai.
Khi nhắc đến Tết xưa, giọng GS Sơn trầm lại. Tết tuổi thơ như “ngọn lửa nóng giữ lửa âu yếm”, là bản “giao hưởng” tinh thần nuôi dưỡng tâm hồn để chống chọi biến động.
Con người nhớ Tết xưa vì sự đơn sơ nhưng đầy ắp tình thương. Lò bếp rơm khô, bó củi, âm lửa đỏ rực như tiếng tâm hồn trỗi dậy niềm vui và hy vọng.
Tết xưa gắn với bàn tay mẹ, bà gói bánh; tiếng í ới dọn nhà; những đêm thức khuya làm quà. Sự thiếu thốn dạy con người cách chia sẻ. Càng thiếu, càng biết quý.
“Ký ức Tết đủ lớn như một bàn tay đặt lên vai, nhắc rằng ta đã từng vượt qua những ngày gian nan hơn thế", GS Sơn xúc động nói.
Nhắc đến Tết xưa, nhiều người rơi nước mắt không phải vì buồn, mà vì nhớ và xúc động. Đó là khúc ca tuổi thơ, là giá trị đã thấm sâu trong tiềm thức.
Tết xưa dạy bài học hạnh phúc giản dị: Củ khoai nóng dưới bếp tro, đồng tiền lì xì trao với lời chúc thật lòng, sự hy sinh của cha mẹ để con cái đủ đầy hơn. Hạnh phúc là sự gặp gỡ, trân trọng, gắn kết và sẻ chia.
Giữa Tết nay và Tết xưa là dòng chảy không ngừng của thời gian. Sự đổi thay là tất yếu, nhưng cốt lõi nhân văn của Tết tình người, hy vọng và sự bắt đầu lại vẫn cần được gìn giữ. Như GS Sơn nhấn mạnh, Tết không chỉ là một lễ nghi, mà là “điểm hẹn của tâm hồn Việt”.
