Thi trên máy tính chỉ là bề nổi, ngân hàng đề mới là 'chìa khóa'

Kỳ thi quốc gia vẫn là "thước đo" không thể thay thế

Sau hơn một thập kỷ đổi mới, kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện không còn đơn thuần để xét tốt nghiệp.

Theo Bộ GD&ĐT, kết quả kỳ thi đồng thời được sử dụng để tuyển sinh đại học, cao đẳng, là dữ liệu đối sánh chất lượng giáo dục giữa các địa phương và căn cứ điều chỉnh chính sách dạy học trên phạm vi cả nước.

Việc chỉ duy trì một kỳ thi quốc gia thay cho nhiều kỳ thi trước đây cũng giúp giảm đáng kể chi phí, áp lực đối với học sinh, phụ huynh và toàn xã hội.

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn đánh giá mô hình hiện nay có nhiều ưu điểm khi tổ chức bài bản, nhẹ nhàng nhưng vẫn đáp ứng đồng thời nhiều mục tiêu.

Tuy nhiên, những sai phạm xảy ra trong kỳ thi vừa qua cho thấy một thực tế: để tiếp tục phát huy vai trò của kỳ thi quốc gia, điều quan trọng nhất là phải nâng cao độ tin cậy của kết quả.

"Chúng ta phải làm sao để kết quả kỳ thi có đủ độ tin cậy, độ phân hóa, bảo đảm tính thực chất, vừa làm căn cứ tuyển sinh đại học, vừa đánh giá đúng chất lượng giáo dục của toàn ngành", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Theo ông, đây là nhiệm vụ cấp bách của toàn ngành trong năm học tới.

Thi trên máy là bước tiếp theo của quá trình chuẩn hóa

Để giải quyết những hạn chế về tổ chức và giảm tác động chủ quan của con người, Bộ GD&ĐT đã trình Thủ tướng Đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036.

GS.TS Huỳnh Văn Chương, Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng cho rằng, việc chuyển sang thi trên máy không làm thay đổi mục tiêu của kỳ thi mà chỉ thay đổi phương thức tổ chức.

Theo lộ trình, từ năm 2027, một số địa phương đủ điều kiện sẽ tổ chức thi trên máy tính, trong khi các địa phương còn lại vẫn thi trên giấy.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, thí sinh thi trên giấy và trên máy vẫn sử dụng chung nội dung đề thi đối với các môn trắc nghiệm, khác nhau chủ yếu ở hình thức làm bài và ghi nhận kết quả.

Bộ GD&ĐT sẽ không triển khai đồng loạt mà chỉ mở rộng khi đáp ứng đầy đủ về hạ tầng kỹ thuật, nhân lực và bảo đảm công bằng cho thí sinh.

Mấu chốt không nằm ở máy tính

Ông Chương chia sẻ: "Nếu tổ chức nhiều ca thi trên máy, các đề thi không nhất thiết giống hệt nhau nhưng phải tương đương về độ khó và khả năng đánh giá. Điều này được bảo đảm thông qua ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa cùng các phương pháp khảo thí hiện đại".

Đề thi sẽ được truyền qua kênh bảo mật của Ban Cơ yếu Chính phủ tới máy chủ tại điểm thi. Thí sinh làm bài trên mạng LAN nội bộ, không kết nối Internet nhằm hạn chế nguy cơ mất an toàn thông tin.

Bộ GD&ĐT cũng dự kiến ứng dụng công nghệ trong hầu hết các khâu, từ mã hóa dữ liệu, phân phối đề, thu bài, giám sát hệ thống, chấm thi đến sử dụng AI hỗ trợ xây dựng ngân hàng câu hỏi.

"Một trong những định hướng quan trọng là tự động hóa tối đa các công đoạn có thể tự động hóa để giảm sai sót và hạn chế sự can thiệp chủ quan của con người", ông Chương nói.

Ngân hàng đề thi không thể được xây dựng theo cách "đóng cửa ra đề"

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD&ĐT) cho rằng, muốn tổ chức thành công kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính, điều kiện tiên quyết là phải thay đổi tư duy xây dựng đề thi.

Ông nhận định cách làm lâu nay tập hợp một nhóm chuyên gia để biên soạn đề trong thời gian ngắn chưa thể tạo ra một ngân hàng đề thi chuẩn hóa theo đúng nghĩa.

"Một câu hỏi chỉ thực sự đủ chuẩn khi được thử nghiệm trên chính đối tượng học sinh với quy mô lớn để đánh giá độ khó, độ phân hóa và khả năng đo lường", ông nói.

Theo ông, hàng chục nghìn học sinh cần tham gia quá trình thử nghiệm để mỗi câu hỏi được phân tích bằng các phương pháp khảo thí hiện đại trước khi đưa vào ngân hàng chính thức.

Khi sở hữu một ngân hàng đề thi chuẩn hóa trên phạm vi toàn quốc, việc tổ chức thi ở nhiều địa điểm, nhiều ca hoặc nhiều đợt khác nhau vẫn có thể bảo đảm kết quả tương đương, không tạo lợi thế hay bất lợi cho bất kỳ nhóm thí sinh nào.

TS Khuyến đánh giá đội ngũ chuyên gia khảo thí được đào tạo bài bản sẽ đóng vai trò quyết định trong quá trình này, bởi việc xây dựng ngân hàng đề thi hiện đại không còn là công việc của riêng người ra đề mà là một quy trình khoa học.

Đừng lấy tiêu cực để phủ nhận mô hình kỳ thi

Liên quan đến những ý kiến cho rằng các vụ gian lận thi cử từng xảy ra là lý do cần xem xét lại mô hình kỳ thi "2 trong 1", TS Khuyến cho rằng đây là cách nhìn chưa đúng bản chất.

Theo ông, những sai phạm tại Hà Giang, Sơn La hay Hòa Bình đều xuất phát từ yếu tố con người và công tác tổ chức, không phải do mô hình kỳ thi hay phương thức tổ chức trên giấy hoặc trên máy.

"Nếu con người cố tình gian lận thì tổ chức theo mô hình nào cũng có thể bị lợi dụng. Lấy những sai phạm đó để phủ nhận cả phương thức tổ chức kỳ thi là một sự ngụy biện, không có cơ sở khoa học", ông nói.

Dưới góc độ chuyên gia, TS Khuyến cho rằng, cách để ngăn chặn các hành vi gian lận có tổ chức cần đồng thời thực hiện 2 giải pháp then chốt.

Thứ nhất là tăng cường giám sát xã hội, không chỉ dựa vào lực lượng của ngành giáo dục mà cần có sự tham gia của công an, quân đội và các lực lượng độc lập nhằm bảo đảm an ninh, minh bạch trong toàn bộ quá trình tổ chức kỳ thi.

Thứ hai là đề cao trách nhiệm của người đứng đầu.

Theo TS Khuyến, những vụ gian lận quy mô lớn khó có thể xảy ra nếu lãnh đạo địa phương thực hiện đầy đủ trách nhiệm quản lý và kiểm soát.

"Nếu chỉ xử lý cấp dưới mà không làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu thì rất khó ngăn chặn những sai phạm tương tự", ông nhấn mạnh.

TS Khuyến cũng bày tỏ đồng tình với quan điểm của Bộ GD&ĐT về việc tiếp tục duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT như một kỳ đánh giá chuẩn đầu ra trên quy mô quốc gia.

Bởi lẽ, sau khi các kỳ thi ở bậc tiểu học và THCS được bãi bỏ, kỳ thi tốt nghiệp THPT trở thành kỳ thi quốc gia duy nhất vừa để công nhận hoàn thành chương trình phổ thông, vừa là căn cứ quan trọng cho tuyển sinh đại học.

"Nếu bỏ kỳ thi này, chúng ta sẽ thiếu một thước đo chung để đối sánh chất lượng giáo dục giữa các địa phương. Đây không chỉ là kỳ thi cấp bằng mà còn là công cụ đánh giá chất lượng dạy học trên phạm vi toàn quốc", ông nói.

Chưa kể đến mô hình "một kỳ thi, nhiều mục tiêu" sau nhiều năm điều chỉnh đã từng bước đi vào ổn định. Đề thi ngày càng giảm tính đánh đố, chú trọng đánh giá năng lực thực chất và được xã hội chấp nhận nhiều hơn.

"Điều cần làm không phải là thay đổi mô hình sau mỗi lần xuất hiện tiêu cực, mà là tiếp tục hoàn thiện kỳ thi theo hướng chuẩn hóa, ứng dụng công nghệ và nâng cao độ tin cậy của kết quả đánh giá", TS Khuyến nhận định.