Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách TP. Hải Phòng, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã có buổi trao đổi với Nhà báo và Công luận xung quanh chủ trương lớn này.
+ Quá trình sáp nhập các cơ sở giáo dục đại học sẽ tác động đến bộ máy, nhân sự và hoạt động đào tạo. Theo đại biểu, những nguyên tắc hoặc điều kiện nào cần được chuẩn bị kỹ để việc triển khai thực chất, hiệu quả?
- Sắp xếp một trường đại học không chỉ là thay đổi tên gọi hay cơ quan chủ quản, mà tác động trực tiếp đến con người, tổ chức, tài sản, chương trình đào tạo, văn bằng, dữ liệu người học và những giá trị được gây dựng qua nhiều năm. Vì vậy, quá trình này phải được thực hiện thận trọng, công khai, có lộ trình, lấy quyền lợi của người học, nhà giáo và người lao động làm căn cứ quan trọng.
Mỗi phương án sáp nhập cần có báo cáo đánh giá tác động toàn diện, làm rõ lý do, mô hình tổ chức, phương án nhân sự, tài chính, tài sản, chương trình đào tạo và cơ chế bảo đảm quyền lợi của các bên liên quan. Tiêu chí lựa chọn cơ sở sáp nhập phải được công khai, tránh làm theo cảm tính hoặc áp dụng một mô hình chung cho mọi trường.
Bên cạnh đó, cần tham vấn thực chất giảng viên, cán bộ quản lý, người lao động, người học và các chuyên gia. Không phải mọi ý kiến đều được chấp thuận, nhưng cơ quan có thẩm quyền phải lắng nghe, giải trình và tạo sự đồng thuận.
+ Để quá trình sắp xếp không gây xáo trộn, theo đại biểu cần có cơ chế gì nhằm bảo đảm quyền lợi của giảng viên, người lao động và đặc biệt là sinh viên?
- Đối với đội ngũ cán bộ, giảng viên, cần sắp xếp vị trí việc làm theo năng lực, không thực hiện cơ học; đồng thời có chính sách đào tạo lại, điều động phù hợp, giải quyết đầy đủ chế độ cho người nghỉ việc hoặc nghỉ hưu trước tuổi và đặc biệt là giữ chân giảng viên giỏi, nhà khoa học đầu ngành.
Đối với sinh viên, phải bảo đảm việc học không bị gián đoạn, không tùy tiện thay đổi chương trình, chuẩn đầu ra, học phí, học bổng và các cam kết tuyển sinh; đồng thời quy định rõ việc công nhận tín chỉ, văn bằng, hồ sơ học tập và thông báo kịp thời mọi thay đổi ảnh hưởng đến người học.
Việc bàn giao tài sản, tài chính, các dự án, phòng thí nghiệm, thư viện và cơ sở dữ liệu cũng phải được kiểm kê, kiểm toán, công khai để tránh thất thoát, lãng phí hoặc tranh chấp.
Theo tôi, sắp xếp chỉ thành công khi tổ chức mới ổn định hơn, đội ngũ yên tâm hơn và người học được phục vụ tốt hơn. Không nên lấy lý do bảo đảm tiến độ để xem nhẹ quyền và lợi ích hợp pháp của cán bộ, giảng viên, người lao động và sinh viên.
+ Sau khi hoàn thành sáp nhập, đâu sẽ là những tiêu chí phản ánh hiệu quả thực chất của quá trình này, thay vì chỉ nhìn vào số lượng đầu mối đã giảm?
- Theo tôi, hiệu quả của quá trình sắp xếp cần được đánh giá bằng một bộ tiêu chí cụ thể, ít nhất gồm các nhóm sau:
Thứ nhất là chất lượng đào tạo, thể hiện qua chuẩn đầu ra, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp có việc làm phù hợp, mức độ hài lòng của người học và nhà tuyển dụng, kết quả kiểm định cơ sở giáo dục và chương trình đào tạo.
Thứ hai là chất lượng đội ngũ, bao gồm tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ, số nhà khoa học đầu ngành, năng lực thu hút và giữ chân nhân tài, mức độ tham gia nghiên cứu, đổi mới phương pháp giảng dạy và hợp tác quốc tế.
Thứ ba là năng lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, được đánh giá thông qua chất lượng công bố khoa học, bằng sáng chế, sản phẩm chuyển giao, hợp đồng nghiên cứu với doanh nghiệp, khả năng huy động các nguồn kinh phí nghiên cứu và tác động của kết quả nghiên cứu đối với đời sống.
Thứ tư là hiệu quả quản trị và sử dụng nguồn lực, như mức độ giảm chi phí hành chính, tỷ lệ nguồn lực dành cho hoạt động học thuật, hiệu suất sử dụng cơ sở vật chất, mức độ chuyển đổi số và tính minh bạch trong quản trị.
Thứ năm là năng lực hội nhập và cạnh tranh quốc tế, thể hiện qua chương trình hợp tác đào tạo, nghiên cứu chung, khả năng thu hút giảng viên, sinh viên quốc tế và mức độ tham gia các mạng lưới học thuật có uy tín.
Thứ sáu là đóng góp đối với chiến lược phát triển của đất nước và địa phương, nhất là khả năng cung cấp nhân lực cho các ngành, lĩnh vực trọng điểm, giải quyết các vấn đề thực tiễn và thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Các chỉ số này cần được xác lập từ trước khi sáp nhập để có cơ sở so sánh, đồng thời đánh giá theo lộ trình ba năm, năm năm, thay vì chỉ kiểm tra số đầu mối đã giảm. Thước đo của sáp nhập không phải là biển tên mới lớn đến đâu, mà là chất lượng đào tạo, nghiên cứu và phục vụ xã hội tiến bộ như thế nào.
+ Để vừa bảo đảm tiến độ theo yêu cầu của Bộ Chính trị, vừa nâng cao chất lượng giáo dục đại học, theo đại biểu Quốc hội và Chính phủ cần hoàn thiện những cơ chế, chính sách gì trong thời gian tới?
- Thời gian thực hiện khá gấp, trong khi việc sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật như giáo dục đại học, đơn vị sự nghiệp công lập, tài sản công, đất đai, đầu tư công, ngân sách và pháp luật về viên chức, lao động. Vì vậy, Quốc hội và Chính phủ cần khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý nhưng vẫn bảo đảm sự thận trọng đối với lĩnh vực ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng nguồn nhân lực.
Theo tôi, Quốc hội cần rà soát Luật Giáo dục đại học và các luật liên quan để tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc sáp nhập, hợp nhất, chuyển cơ quan quản lý, đồng thời quy định cụ thể việc xử lý tài sản, đất đai, dự án đầu tư, nghĩa vụ tài chính, hợp đồng lao động, chương trình đào tạo, văn bằng và quyền lợi người học. Trường hợp pháp luật chưa đầy đủ có thể áp dụng cơ chế chuyển tiếp hoặc cơ chế đặc thù, nhưng phải quy định rõ phạm vi, thẩm quyền, trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát, tránh vì tiến độ mà nới lỏng kiểm soát.
Chính phủ cần sớm ban hành đề án tổng thể về sắp xếp hệ thống giáo dục đại học công lập, phân loại từng nhóm trường để lựa chọn hình thức phù hợp như sáp nhập, hợp nhất, chuyển cơ quan quản lý, tổ chức lại hoặc đầu tư nâng cao năng lực. Không nên áp dụng cứng nhắc một tỷ lệ giảm đầu mối cho mọi bộ, ngành, địa phương, bởi mỗi nơi có đặc thù và chức năng khác nhau.
Bên cạnh đó, cần bố trí đủ nguồn lực cho quá trình chuyển đổi, bởi giai đoạn đầu vẫn cần kinh phí để tích hợp hệ thống, sắp xếp cơ sở vật chất, giải quyết chế độ nhân sự, chuẩn hóa chương trình và xây dựng mô hình quản trị mới. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá độc lập, công khai phương án của từng cơ sở và xác định rõ trách nhiệm của cơ quan chủ quản, người đứng đầu.
Theo tôi, việc hoàn thành trước ngày 1/4/2027 nên được hiểu là hoàn tất mô hình tổ chức về mặt pháp lý, còn quá trình tích hợp và nâng cao chất lượng cần có lộ trình tiếp theo. Trước khi phê duyệt bất kỳ phương án sáp nhập nào, cần trả lời rõ ba câu hỏi: Chất lượng đào tạo có tốt hơn không, nguồn lực có được sử dụng hiệu quả hơn không và quyền lợi của người học, đội ngũ có được bảo đảm không. Nếu chưa trả lời thuyết phục, không nên quyết định chỉ để đạt chỉ tiêu giảm đầu mối.
+ Trân trọng cảm ơn đại biểu!
