Bệnh Panama là bệnh do nấm Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) gây ra, có khả năng kháng rất cao với các loại thuốc trừ nấm thông thường, khiến biện pháp phòng trừ còn kém hiệu quả, chủ yếu tập trung vào vệ sinh và khử trùng dịch tễ để hạn chế lây lan.
Nhằm tìm kiếm giải pháp và chia sẻ kinh nghiệm kiểm soát bệnh héo vàng Panama, sáng 13/12, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường cùng Viện Nghiên cứu Rau quả tổ chức diễn đàn “Giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng hại chuối”.
Theo PGS.TS Lê Quốc Doanh, nguyên Thứ trưởng Bộ NN-PTNT, Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam, năm 2022 Bộ đã ban hành Đề án phát triển cây ăn quả chủ lực, trong đó xác định chuối là một trong những mặt hàng trọng tâm. Mục tiêu của đề án là đưa kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 5 tỷ USD vào năm 2025 và 6,5 tỷ USD vào năm 2030. Tuy nhiên, đến nay xuất khẩu rau quả của Việt Nam đã vượt mốc 8 tỷ USD, cao hơn đáng kể so với kịch bản ban đầu.
Chuối là cây trồng có giá trị kinh tế cao, thuộc nhóm có diện tích lớn nhất trong ngành cây ăn quả. Sản lượng chuối cả nước ước đạt khoảng 2,8 triệu tấn mỗi năm, với năng suất và diện tích tăng đều qua các năm. Riêng năm 2024, xuất khẩu chuối mang về cho Việt Nam khoảng 378 triệu USD.
PGS.TS Lê Quốc Doanh cho rằng, dịch bệnh, đặc biệt là bệnh héo vàng do nấm Fusarium là một trong những thách thức lớn nhất của ngành chuối.
Việt Nam được đánh giá là trung tâm đa dạng nguồn gen chuối, với 8 nhóm chính (AA, AAA, AAB, AB, ABB, ABBB, BBB, BB), trong đó hai nhóm chủ lực là chuối tiêu và chuối tây. TS. Trần Ngọc Hùng, Viện Nghiên cứu Rau quả, cho biết bệnh héo vàng chuối tại Việt Nam đang là mối đe dọa lớn đối với ngành, gây thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế và sinh kế.
Tác nhân gây bệnh là Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc), một loại nấm sống trong đất, xâm nhập qua rễ và làm tắc nghẽn mạch dẫn của cây, dẫn đến các triệu chứng điển hình như vàng lá và héo rũ từ lá già. Đáng lo ngại nhất là chủng Tropical Race 4 (TR4), có khả năng gây hại trên nhiều giống chuối, đặc biệt là chuối Tiêu loại giống chủ lực cho xuất khẩu.
Kết quả điều tra của Cục Bảo vệ thực vật cho thấy, trong giai đoạn 2018-2019, TR4 đã xuất hiện tại 246/863 điểm khảo sát ở 12 tỉnh, phản ánh mức độ lây lan nghiêm trọng. Trước nguy cơ này, Việt Nam đã tích cực tham gia các chương trình hợp tác quốc tế, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu, chọn tạo giống chống chịu bệnh. Việc phê duyệt Dự án “Hỗ trợ khẩn cấp để kiểm soát và quản lý bệnh héo vàng lá chuối do nấm Fusarium TR4” do FAO tài trợ đã thể hiện rõ quyết tâm của Việt Nam trong việc kiểm soát dịch bệnh ở tầm quốc gia.
Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, TS. Chih-Ping Chao, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chuối Đài Loan (Trung Quốc) cho biết, TR4 có thể tồn tại trong đất hàng chục năm, lây lan qua giống, đất, nước tưới, phương tiện và con người. Khi bệnh đã xuất hiện, biện pháp hóa học gần như không hiệu quả. Tại Philippines, thay vì mở rộng diện tích sang vùng mới, nước này đã phục hồi các vùng nhiễm bệnh bằng giống chuối có khả năng chống chịu, điển hình là giống Formosana (GCTCV-218, GCTCV-219). Đến năm 2025, diện tích chuối Cavendish nhiễm TR4 được phục hồi bằng giống này đã vượt 10.000 ha.
So với Philippines, Việt Nam đối mặt thách thức tương tự nhưng ở quy mô nhỏ và phân tán hơn. Ngành chuối trong nước tăng trưởng, song tỷ lệ phụ thuộc vào nhóm dễ mẫn cảm như Cavendish khá lớn, khiến nguy cơ rủi ro dài hạn. Các nghiên cứu trong nước đã chọn lọc được một số dòng có khả năng chống chịu trung bình, như GL3-5 từ biến dị soma của Williams, được đánh giá đạt yêu cầu về nông học và chất lượng sau quá trình khảo nghiệm tại miền Bắc.
Ở góc độ doanh nghiệp, TS. Mary Grace B. Saldajeno, chuyên gia Tập đoàn Dole cho biết, bệnh héo vàng chuối là thách thức nghiêm trọng nhất của ngành chuối toàn cầu. Dole áp dụng chiến lược quản lý tổng hợp. Trọng tâm là phòng ngừa và loại trừ sớm: đào tạo kỹ năng nhận diện triệu chứng, nhổ bỏ và tiêu hủy cây bệnh, sử dụng cây giống sạch bệnh được nhân bằng nuôi cấy mô, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp kiểm dịch và an ninh sinh học để ngăn chặn TR4 lây lan.
Các biện pháp canh tác được triển khai đồng bộ, bao gồm sử dụng các dòng chuối có khả năng chống chịu (từ biến dị soma, chọn lọc tự nhiên, lai tạo tăng tốc hoặc gây đột biến), tăng cường vệ sinh đồng ruộng, quản lý nước và hệ thống thoát nước tại vùng dễ úng. Việc sử dụng vật liệu phủ hữu cơ và compost có tính ức chế giúp cải thiện hệ vi sinh vật đất cũng được chú trọng.
Tại Việt Nam, Công ty CP Nông nghiệp U&I (Unifarm) ghi nhận bệnh Panama TR4 xuất hiện từ năm 2018 và bùng phát mạnh năm 2019. Sau nhiều năm nghiên cứu, Unifarm đã chọn tạo thành công giống chuối UNI 126 với khả năng chống chịu TR4 trên 95%, năng suất đạt 50-65 tấn/ha/vụ. Hiện giống này đã được trồng trên hơn 1.500 ha và đang trong quá trình hoàn tất thủ tục bảo hộ giống.
Theo đại diện Unifarm, việc phát triển và sử dụng các giống chuối chống chịu vượt trội như UNI 126 được xem là chìa khóa để ngành chuối Việt Nam hướng tới mục tiêu 1 tỷ USD xuất khẩu và phát triển bền vững đến năm 2030.
“Các loại giống mới như UNI 126 sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh quan trọng cho ngành chuối Việt Nam. Chúng tôi cam kết phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng để sớm hoàn tất thủ tục công bố lưu hành, đưa giống chuối UNI 126 đến tay nông dân tại các vùng trồng chuối.
"Unifarm kêu gọi các doanh nghiệp, nông hộ và cơ sở ươm giống lựa chọn nguồn giống từ các kênh chính thức, tránh sử dụng giống trôi nổi, nhái tên hoặc mạo danh UNI 126 gây rủi ro cho sản xuất. Đồng thời, chúng tôi mong muốn tiếp tục nhận được sự đồng hành của các cơ quan quản lý trong việc giới thiệu, quảng bá và hỗ trợ ngăn chặn các hành vi xâm phạm quyền sở hữu giống, không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của Unifarm mà còn vì sự phát triển bền vững và lợi ích lâu dài của ngành chuối Việt Nam”, ThS. Tô Thị Nhã Trầm, Công ty CP Nông nghiệp U&I (Unifarm) chia sẻ.
