Tại khu vực Himalaya, trên vùng thượng nguồn hẻo lánh của Tây Tạng, Trung Quốc đang triển khai một dự án thủy điện quy mô lớn được đánh giá là có thể trở thành công trình thủy điện lớn nhất thế giới.
Với tổng mức đầu tư ước tính khoảng 167 tỷ USD, hệ thống thủy điện khổng lồ này được kỳ vọng tạo ra sản lượng điện gấp ba lần công suất của đập Tam Hiệp vốn có công suất 22.500 megawatt và thuộc nhóm những công trình có thể quan sát từ ngoài không gian.
Dự án mang tên Nhà máy Thủy điện Motuo, hướng tới việc tận dụng độ dốc mạnh của sông Yarlung Tsangpo thông qua mạng lưới đường hầm và chuỗi nhà máy điện được thiết kế theo dạng bậc thang để tạo ra sản lượng điện lên tới 70 gigawatt.
Quy mô lớn của dự án đã thu hút sự chú ý của các quốc gia ở hạ nguồn, đặc biệt là Ấn Độ và Bangladesh. Hai nước này phụ thuộc nhiều vào dòng sông Yarlung Tsangpo trong các hoạt động thiết yếu như tưới tiêu, cung cấp nước sinh hoạt và nguồn lợi thủy sản.
Giới chức Ấn Độ bày tỏ lo ngại rằng việc điều tiết dòng chảy, dù là chuyển hướng hay xả nước từ công trình, đều có thể tác động đến đời sống của hàng triệu người. Bangladesh cũng đặt câu hỏi về những ảnh hưởng tiềm tàng đối với hệ sinh thái và an ninh nguồn nước ở hạ lưu.
Trong khi đó, Trung Quốc khẳng định công trình không gây rủi ro cho các quốc gia phía dưới dòng chảy. Tuy vậy, Ấn Độ vẫn triển khai việc xây dựng một đập thủy điện riêng trên sông Siang nhằm giảm thiểu các tác động có thể xảy ra và chủ động ứng phó trong trường hợp mực nước tăng đột biến.
Những lợi ích và thách thức của hệ thống thủy điện mới
Dự án thủy điện Motuo được đánh giá là một trong những công trình đòi hỏi mức độ kỹ thuật và quản lý phức tạp nhất thế giới. Việc chuyển hướng dòng chảy để phục vụ phát điện đòi hỏi phải khoan xuyên qua núi Namcha Barwa và xây dựng một hệ thống nhà máy điện liên hoàn.
Lượng điện sản xuất sẽ phục vụ chủ yếu cho khu vực phía đông Trung Quốc, phù hợp với mục tiêu giảm phát thải và đạt mức phát thải ròng bằng không vào năm 2060.
Song song với dự án này, Trung Quốc cũng đã đưa vào vận hành trang trại điện mặt trời lớn nhất của mình, giúp tăng cường nguồn cung năng lượng tái tạo và góp phần cải thiện đa dạng sinh học tại khu vực.
Mặc dù mang lại lợi ích đáng kể về năng lượng, dự án cũng kéo theo nhiều lo ngại về môi trường và địa chính trị. Khu vực Tây Tạng có hoạt động địa chấn mạnh, vì vậy việc hình thành các hồ chứa lớn có thể làm gia tăng nguy cơ động đất.
Ngoài ra, nhiều thung lũng giàu đa dạng sinh học có nguy cơ bị ngập nước, ảnh hưởng đến môi trường sống của các cộng đồng bản địa.
Một số chuyên gia cho rằng công trình có thể giúp tăng cường khả năng kiểm soát tài nguyên nước của Trung Quốc tại khu vực biên giới tiếp giáp Ấn Độ và từ đó tạo ra những thay đổi đáng kể đối với cán cân quyền lực về nguồn nước tại Nam Á.
Vì vậy, Nhà máy Thủy điện Motuo không chỉ là công trình có quy mô lớn nhất thế giới trong lĩnh vực thủy điện mà còn được xem là một trong những dự án có tác động sâu rộng nhất, cả về môi trường lẫn chính trị khu vực.
