Khi lệnh ngừng bắn không đồng nghĩa với súng ngừng nổ
Tuần qua, Israel và Lebanon lại thông báo đạt được một thỏa thuận ngừng bắn mới dưới sự trung gian của Mỹ. Tuy nhiên, chỉ một ngày sau, các cuộc không kích của Israel vẫn tiếp diễn tại miền Nam Lebanon, trong khi các chiến binh Hezbollah tại Lebanon tiếp tục phóng rocket và máy bay không người lái nhằm vào lực lượng Israel.
Tại làng Anqoun, nơi đang tiếp nhận khoảng 2.500 người phải sơ tán vì chiến sự, hàng trăm gia đình lại phải tiếp tục rời bỏ nơi trú ẩn sau khi quân đội Israel phát cảnh báo sơ tán trước các đợt không kích mới. Các tuyến đường dẫn tới thành phố Sidon nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải khi người dân tìm cách chạy khỏi khu vực nguy hiểm.
Tình trạng tương tự cũng xuất hiện ở Gaza. Dù Israel và Hamas đã có lệnh ngừng bắn từ tháng 10/2025, các cuộc tấn công vẫn được ghi nhận. Trong khi đó, Mỹ và Iran về mặt hình thức cũng đang duy trì một thỏa thuận ngừng bắn kể từ tháng 4, song hai bên vẫn liên tục cáo buộc nhau vi phạm cam kết và tiến hành các hành động quân sự mang tính trả đũa.
Những diễn biến kể trên phản ánh một thực tế đầy mâu thuẫn ở Trung Đông: các thỏa thuận ngừng bắn vẫn tồn tại trên giấy tờ, nhưng giao tranh trên thực địa chưa hề chấm dứt.
Nhìn từ góc độ pháp lý, ngừng bắn vốn được hiểu là sự đình chỉ các hoạt động quân sự nhằm tạo không gian cho đàm phán chính trị. Tuy nhiên, khác với các hiệp ước hòa bình, ngừng bắn không đồng nghĩa với việc chấm dứt tình trạng xung đột.
Nói cách khác, các bên có thể tạm dừng chiến đấu nhưng vẫn tiếp tục coi nhau là đối thủ. Những nguyên nhân cốt lõi của cuộc chiến vẫn tồn tại. Chỉ cần xuất hiện một sự cố, một vụ tấn công bị cho là vi phạm thỏa thuận hoặc một thay đổi trong tính toán chiến lược, vòng xoáy bạo lực có thể lập tức quay trở lại.
Trường hợp của Lebanon là minh chứng rõ nét cho điều đó.
Thỏa thuận do Mỹ làm trung gian yêu cầu Hezbollah chấm dứt hoàn toàn các cuộc tấn công và rút khỏi khu vực biên giới. Tuy nhiên, lực lượng này không trực tiếp tham gia đàm phán. Thủ lĩnh Hezbollah, ông Naim Qassem, đã công khai bác bỏ đề xuất với lý do thỏa thuận chỉ đặt nghĩa vụ lên phía Lebanon trong khi không yêu cầu Israel phải có những nhượng bộ tương xứng.
Hezbollah tuyên bố chỉ chấp nhận ngừng bắn nếu Israel rút quân khỏi các khu vực đang kiểm soát ở miền Nam Lebanon. Trong khi đó, Israel lại khẳng định chiến dịch quân sự sẽ tiếp tục cho tới khi mối đe dọa từ Hezbollah được loại bỏ.
Những bất đồng không chỉ tồn tại giữa Israel và Hezbollah mà còn xuất hiện ngay trong nội bộ Lebanon. Tổng thống Joseph Aoun công khai ủng hộ nỗ lực ngừng bắn, song Chủ tịch Quốc hội Nabih Berri - một trong những nhân vật giữ vai trò trung gian giữa Hezbollah với các bên đàm phán - lại chỉ trích thỏa thuận vì cho rằng các điều khoản đặt gánh nặng gần như hoàn toàn lên phía Lebanon.
Theo ông Berri, Hezbollah chỉ có thể rút khỏi khu vực phía Nam sông Litani nếu quân đội Israel cũng rút khỏi các vùng lãnh thổ đang kiểm soát. Trong khi đó, dự thảo thỏa thuận không yêu cầu Israel phải có những bước đi tương ứng ngay lập tức. Chính sự thiếu cân bằng này khiến Hezbollah xem đề xuất là một hình thức "đầu hàng" hơn là một giải pháp hòa bình.
Việc lực lượng có ảnh hưởng quân sự lớn nhất tại miền Nam Lebanon không tham gia trực tiếp vào tiến trình đàm phán là một trở ngại lớn. Điều đó khiến khả năng thực thi thỏa thuận trở nên hạn chế.
Thực tế là ngay từ thời điểm được công bố, lệnh ngừng bắn đã phải đối mặt với câu hỏi liệu những bên nắm vai trò quyết định trên chiến trường có thực sự sẵn sàng tuân thủ hay không. Khi các bên vẫn theo đuổi những mục tiêu hoàn toàn khác biệt, nguy cơ thỏa thuận bị phá vỡ hoặc không được thực thi đầy đủ vì thế luôn hiện hữu.
Khoảng trống thực thi của luật pháp quốc tế
Sự mong manh của các lệnh ngừng bắn ở Trung Đông không chỉ xuất phát từ bất đồng giữa các bên tham chiến mà còn đến từ một vấn đề sâu xa hơn: thiếu cơ chế thực thi hiệu quả.
Theo các chuyên gia luật quốc tế được đài truyền hình Al Jazeera phỏng vấn, ngừng bắn về nguyên tắc vẫn có giá trị ràng buộc. Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng là ai sẽ buộc các bên phải tuân thủ thì lại chưa có lời đáp rõ ràng.
Trong thực tế, gần như không tồn tại một cơ quan trung lập có đủ thẩm quyền để đưa ra phán quyết cuối cùng về việc bên nào vi phạm và áp đặt các biện pháp trừng phạt ngay lập tức.
Tại các điểm nóng Gaza và Lebanon, Mỹ vừa đóng vai trò trung gian, vừa là bên bảo trợ thỏa thuận, đồng thời cũng là đồng minh quân sự quan trọng nhất của Israel. Điều đó khiến nhiều tranh cãi về các hành vi vi phạm thường bị cuốn vào những tính toán chính trị thay vì được xem xét hoàn toàn dưới góc độ pháp lý.
Về mặt lý thuyết, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc có thể áp dụng các biện pháp đối với bên vi phạm. Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) có thể ban hành các phán quyết. Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) có thể phát lệnh bắt giữ. Tuy nhiên, khả năng thực thi lại là câu chuyện khác.
Hội đồng Bảo an thường bị hạn chế bởi quyền phủ quyết của các nước thành viên thường trực. ICJ không có công cụ cưỡng chế trực tiếp. ICC lại phụ thuộc vào thiện chí của các quốc gia trong việc thực hiện lệnh bắt giữ. Khoảng cách giữa luật pháp và thực tế vì vậy ngày càng lộ rõ.
Nhiều chuyên gia cho rằng phần lớn cộng đồng quốc tế đều có thể nhận diện đâu là hành vi vi phạm luật nhân đạo quốc tế hoặc luật chiến tranh. Tuy nhiên, việc nhận diện được vấn đề không đồng nghĩa với khả năng ngăn chặn nó.
Thực tế tại Gaza và Lebanon cho thấy các cuộc điều tra, các phán quyết hay những tuyên bố lên án vẫn chưa đủ sức ngăn bom đạn tiếp tục rơi xuống các khu dân cư. Trong bối cảnh đó, lập luận “tự vệ” thường xuyên được các bên sử dụng để biện minh cho các cuộc tấn công trong thời gian ngừng bắn.
Điều 51 của Hiến chương Liên hợp quốc cho phép các quốc gia thực hiện quyền tự vệ khi bị tấn công vũ trang. Tuy nhiên, ranh giới giữa hành động tự vệ và tấn công phủ đầu luôn là chủ đề gây tranh cãi.
Chính sự khác biệt trong cách diễn giải này tạo ra khoảng không đáng kể để các bên tiếp tục tiến hành các hoạt động quân sự mà vẫn khẳng định họ không vi phạm thỏa thuận.
Hệ quả của bức tranh địa chính trị phức tạp
Nếu nhìn rộng ra toàn khu vực, cuộc đối đầu giữa Israel và Hezbollah thực chất không phải một cuộc xung đột riêng lẻ.
Hezbollah là đồng minh quan trọng của Iran. Cuộc chiến tại Lebanon gắn chặt với căng thẳng giữa Israel và Iran. Trong khi đó, nỗ lực của Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm duy trì ngừng bắn với Tehran lại chịu tác động trực tiếp từ diễn biến trên chiến trường Lebanon.
Chính vì vậy, nhiều nhà quan sát cho rằng Trung Đông hiện không tồn tại những lệnh ngừng bắn độc lập. Thay vào đó là một trạng thái “tạm ngừng chiến sự” mang tính khu vực, nơi mọi điểm nóng đều có liên hệ với nhau.
Điều này khiến bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải đối mặt với nguy cơ đổ vỡ dây chuyền.
Một cuộc không kích tại miền Nam Lebanon có thể tác động tới tiến trình đàm phán Mỹ - Iran. Một vụ tấn công nhằm vào lực lượng Mỹ ở vùng Vịnh có thể kéo theo phản ứng từ Israel. Những diễn biến tại Gaza cũng có thể làm thay đổi tính toán của các bên ở những mặt trận khác.
Tại Lebanon, khó khăn còn nằm ở chỗ chính phủ nước này không hoàn toàn kiểm soát được Hezbollah. Điều đó đồng nghĩa ngay cả khi Beirut đạt được thỏa thuận với Israel, việc triển khai trên thực địa vẫn phụ thuộc vào quyết định của lực lượng dân quân Hồi giáo dòng Shiite này.
Ở chiều ngược lại, Israel cũng chịu áp lực chính trị trong nước. Chính phủ của Thủ tướng Benjamin Netanyahu đang đối mặt với những tính toán liên quan tới an ninh quốc gia và các cuộc cạnh tranh chính trị nội bộ. Điều đó khiến dư địa cho những nhượng bộ lớn trở nên hạn chế.
Bởi vậy, điều đang diễn ra tại Lebanon không đơn thuần là thất bại của một thỏa thuận ngừng bắn cụ thể. Nó phản ánh khó khăn chung của Trung Đông trong việc chuyển từ trạng thái đình chiến sang hòa bình thực sự.
Khi những nguyên nhân gốc rễ của xung đột chưa được giải quyết, khi các bên vẫn theo đuổi những mục tiêu chiến lược đối nghịch và khi cộng đồng quốc tế chưa tìm được cơ chế thực thi đủ hiệu quả, các lệnh ngừng bắn nhiều khả năng vẫn chỉ là những khoảng lặng ngắn ngủi.
Và trong một khu vực mà lợi ích địa chính trị đan xen chằng chịt như Trung Đông, giai đoạn tạm lắng ấy thường vô cùng mong manh, đôi khi chỉ kéo dài vài ngày hoặc thậm chí vài giờ. Cho tới khi tiếng súng lại vang lên lần nữa.
