Từ chuỗi cung ứng năng lượng đến đời sống người dân toàn cầu
Trung tâm của cú sốc hiện nay nằm ở thị trường năng lượng, với eo biển Hormuz trở thành điểm nghẽn chiến lược. Tuyến đường này vận chuyển khoảng một phần năm nguồn cung dầu mỏ toàn cầu và một tỷ lệ lớn khí tự nhiên hóa lỏng, khiến bất kỳ gián đoạn nào cũng có thể tạo ra tác động dây chuyền trên phạm vi toàn cầu. Việc Iran kiểm soát và làm gián đoạn lưu thông qua khu vực này đã khiến thị trường năng lượng phản ứng mạnh mẽ, đẩy giá dầu từ khoảng 70 USD/thùng trước xung đột lên trên 100 USD, thậm chí có thời điểm vượt 110-120 USD.
Sự gia tăng này không chỉ phản ánh yếu tố cung - cầu thuần túy, mà còn bao gồm “phí rủi ro địa chính trị” ngày càng lớn. Giá năng lượng cao ngay lập tức làm tăng chi phí vận tải, sản xuất và sinh hoạt. Tại Mỹ, giá xăng tiến gần mức cao nhất kể từ năm 2022; tại nhiều quốc gia đang phát triển, áp lực thậm chí thể hiện dưới dạng khan hiếm cục bộ và phân phối có kiểm soát. Tuy nhiên, tác động quan trọng hơn nằm ở chỗ năng lượng là đầu vào cơ bản của toàn bộ nền kinh tế. Khi chi phí năng lượng tăng, giá thành sản xuất của hầu hết các ngành đều bị đẩy lên, từ công nghiệp nặng như thép, hóa chất đến các lĩnh vực công nghệ cao.
Song song với đó, chuỗi cung ứng toàn cầu đang chịu những gián đoạn đa tầng. Rủi ro an ninh tại Trung Đông khiến chi phí bảo hiểm hàng hải tăng mạnh, nhiều tuyến vận tải biển và hàng không phải điều chỉnh hoặc kéo dài lộ trình. Điều này không chỉ làm tăng chi phí logistics, mà còn kéo dài thời gian giao hàng, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sản xuất và thương mại quốc tế. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu vừa phục hồi sau những gián đoạn do đại dịch, cú sốc mới này làm gia tăng tính bất định và buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh chiến lược vận hành.
Đáng chú ý, cuộc chiến còn làm gián đoạn nguồn cung của nhiều nguyên liệu chiến lược. Việc ảnh hưởng đến các cơ sở năng lượng tại Qatar đã làm giảm đáng kể nguồn cung heli - một yếu tố quan trọng trong sản xuất chất bán dẫn, thiết bị y tế và nhiều ngành công nghệ cao. Trong khi đó, thị trường phân bón cũng chịu áp lực mạnh khi khu vực Vùng Vịnh là nguồn cung lớn đối với urê và các hóa chất liên quan. Giá phân bón tăng nhanh đúng vào thời điểm mùa gieo trồng tại Bắc bán cầu bắt đầu, làm gia tăng nguy cơ suy giảm năng suất nông nghiệp và kéo theo áp lực tăng giá lương thực trong các tháng tiếp theo.
Các tác động này cuối cùng hội tụ vào lạm phát, đặc biệt là lạm phát chi phí đẩy. Khi chi phí đầu vào tăng, doanh nghiệp buộc phải chuyển một phần gánh nặng sang người tiêu dùng, khiến giá hàng hóa và dịch vụ tăng trên diện rộng. Điều này làm suy giảm thu nhập thực tế của người dân, đặc biệt tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình, nơi chi tiêu cho năng lượng và thực phẩm chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách hộ gia đình. Ở nhiều nơi, áp lực chi phí sinh hoạt gia tăng đang làm gia tăng nguy cơ bất ổn xã hội.
Tái định hình kinh tế toàn cầu
Bên cạnh các tác động tức thời, cuộc xung đột đang thúc đẩy những thay đổi mang tính cấu trúc đối với kinh tế toàn cầu. Trước hết, thị trường tài chính phản ứng rõ rệt với mức độ bất ổn gia tăng. Các chỉ số chứng khoán biến động mạnh, phản ánh lo ngại về chi phí đầu vào tăng và triển vọng tăng trưởng suy yếu. Dòng tiền có xu hướng chuyển sang các tài sản phòng thủ hoặc hàng hóa cơ bản, trong khi các lĩnh vực phụ thuộc vào chi phí vận tải và nguyên liệu chịu áp lực lớn.
Trong bối cảnh đó, các ngân hàng trung ương rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Việc duy trì lãi suất cao giúp kiểm soát lạm phát nhưng đồng thời làm giảm động lực tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, nếu nới lỏng chính sách tiền tệ, nguy cơ lạm phát quay trở lại sẽ gia tăng. Kết quả là mặt bằng lãi suất toàn cầu nhiều khả năng sẽ duy trì ở mức cao trong thời gian dài hơn dự kiến, kéo theo chi phí vay vốn tăng và làm suy yếu đầu tư cũng như tiêu dùng.
Một hệ quả quan trọng khác là nguy cơ suy thoái kinh tế toàn cầu gia tăng. Các mô hình kinh tế cho thấy nếu giá dầu duy trì trên 120 USD/thùng trong thời gian dài, tăng trưởng toàn cầu sẽ bị kéo giảm đáng kể. Trong trường hợp giá dầu vượt 150 USD, nguy cơ suy thoái tại nhiều nền kinh tế lớn sẽ trở nên rõ rệt hơn. Khi đó, thế giới có thể đối mặt với kịch bản “lạm phát đình trệ”, tăng trưởng thấp đi kèm với lạm phát cao, tương tự như những gì đã xảy ra trong thập niên 1970.
Ở trung và dài hạn, cuộc chiến có thể thúc đẩy quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng và chiến lược năng lượng. Các doanh nghiệp có xu hướng đa dạng hóa nguồn cung và giảm phụ thuộc vào các tuyến vận tải có rủi ro địa chính trị cao. Đồng thời, nhiều quốc gia có thể đẩy mạnh đầu tư vào năng lượng thay thế, tăng dự trữ chiến lược và xây dựng các cơ chế ứng phó với gián đoạn nguồn cung. Tuy nhiên, những điều chỉnh này cần thời gian và chi phí lớn, do đó không thể giải quyết ngay các áp lực hiện tại.
Những tác động thường nhật bởi chiến sự Trung Đông
🍽 Ẩm thực
Món gà bơ đã biến mất khỏi một số thực đơn Ấn Độ. Những món ăn thiết yếu này tiêu thụ khí đốt để nấu nướng, trong khi nguồn cung khí từ Vùng Vịnh ngày càng khan hiếm.
🌾 Nông nghiệp chịu áp lực
Nông dân Úc đang trồng ít lúa mì hơn. Trên toàn thế giới, nông dân lo lắng khi giá phân bón tăng cao – khoảng một phần ba nguồn cung phân bón toàn cầu đi qua eo biển Hormuz.
🚿 Rút ngắn thời gian tắm
Người dân Hàn Quốc được khuyến cáo nên rút ngắn thời gian tắm. Phần lớn năng lượng để đun nước nóng của họ phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Đông.
📅 Cắt giảm thời gian làm việc và học tập
Sri Lanka rút ngắn tuần làm việc, tuyên bố thứ Tư là ngày nghỉ quốc gia. Lào áp dụng lịch học ba ngày/tuần nhằm giảm nhu cầu đi lại và tiết kiệm nhiên liệu.
👕 Hàng tiêu dùng tăng giá
Bộ đồ thể thao có thể trở nên đắt hơn khi polyester – nguyên liệu chính – được sản xuất từ các sản phẩm hóa dầu, vốn đang tăng giá mạnh.
🎈 Thiếu hụt hàng hóa đặc thù
Việc tìm mua bóng bay trang trí trở nên khó khăn. Qatar cung cấp khoảng một phần ba lượng khí heli toàn cầu – nguồn cung này bị gián đoạn do chiến sự.
🏎 Thể thao quốc tế bị gián đoạn
Giải đua xe Công thức 1 đã hủy một số chặng tại Bahrain và Ả Rập Xê Út do lo ngại an ninh sau các cuộc tấn công tên lửa.
🎤 Ngành giải trí bị ảnh hưởng
Nhiều nghệ sĩ lớn như Shakira, Christina Aguilera hoãn các buổi biểu diễn trong khu vực Trung Đông vì lý do an toàn.
💊 Chuỗi cung ứng y tế gặp rủi ro
Một số bệnh nhân có thể không nhận được thuốc điều trị ung thư đúng hạn do gián đoạn vận chuyển tại các trung tâm trung chuyển lớn như Dubai và Doha.
🏠 Chi phí nhà ở tăng cao
Tại Mỹ, giá dầu tăng kéo theo lo ngại lạm phát, khiến lãi suất thế chấp tăng và việc mua nhà trở nên đắt đỏ hơn.
🍬 Giá thực phẩm leo thang
Đường trở nên đắt hơn khi Brazil – quốc gia sản xuất lớn – chuyển một phần sản lượng sang sản xuất nhiên liệu sinh học để tận dụng giá năng lượng cao.
✈ Hàng không bị xáo trộn
Giá vé máy bay tăng mạnh do không phận Trung Đông bị đóng cửa một phần, khiến nhiều chuyến bay phải hủy hoặc đổi lộ trình.
♟Cờ vua
Một kiện tướng cờ vua rút khỏi giải đấu tại Síp vì lo ngại an ninh sau khi khu vực này bị ảnh hưởng bởi xung đột.
👔 Chính phủ kêu gọi thay đổi thói quen
Thủ tướng Thái Lan mặc áo sơ mi ngắn tay đi làm và kêu gọi hạn chế sử dụng điều hòa để tiết kiệm năng lượng.
⚡ Tiết kiệm điện trong công sở
Philippines yêu cầu công chức hạn chế dùng thang máy, trong khi Ai Cập rút ngắn giờ mở cửa mua sắm để giảm tiêu thụ điện.
📦 Sản xuất và xuất khẩu đình trệ
Quần áo Zara bị ùn ứ tại các sân bay ở Bangladesh do các chuyến bay bị hủy. Tại Ấn Độ, nhiều nhà máy gốm sứ phải ngừng hoạt động vì thiếu khí đốt.
