Không thể chỉ quy trách nhiệm cho người đăng tải
Khi một sản phẩm AI cover được tạo ra và phát hành, ai phải chịu trách nhiệm nếu có hành vi xâm phạm? Người sử dụng công cụ AI, đơn vị phát triển công nghệ, nhà sản xuất nội dung hay nền tảng đăng tải?
Theo luật sư Nguyễn Quang Tâm - Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Phúc Quang (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), trách nhiệm cần được nhìn nhận trong toàn bộ chuỗi hoạt động, từ người tạo nội dung, nhà phát triển công cụ, đơn vị sản xuất, nhà tổ chức biểu diễn, đơn vị phát hành, nhà quảng cáo đến nền tảng số.
"Một bản nhạc AI cover được đăng tải trên mạng chưa đương nhiên được xem là hoạt động biểu diễn theo Nghị định 144/2020/NĐ-CP. Nhưng khi sản phẩm này được đưa vào chương trình nghệ thuật, sự kiện hoặc khai thác trên sân khấu, đơn vị tổ chức phải kiểm tra quyền sử dụng và những điều kiện pháp lý liên quan", ông Tâm nói.
Tương tự, nếu giọng mô phỏng nghệ sĩ được sử dụng trong quảng cáo, các chủ thể tham gia phải tuân thủ quy định của Luật Quảng cáo đã được sửa đổi, bổ sung và những văn bản hướng dẫn. Nội dung quảng cáo phải trung thực, không gây nhầm lẫn. Việc tạo ra ấn tượng rằng một nghệ sĩ đang giới thiệu hoặc bảo chứng cho sản phẩm trong khi họ không hề tham gia có thể làm phát sinh trách nhiệm pháp lý, tùy theo vai trò và hành vi của từng chủ thể.
Điều đó cũng đặt ra yêu cầu đối với các nền tảng số trong việc tiếp nhận phản ánh, xác minh nguồn gốc và xử lý những nội dung có dấu hiệu gây nhầm lẫn hoặc xâm phạm quyền. Một môi trường sáng tạo lành mạnh không thể chỉ dựa vào ý thức tự giác của người dùng mà cần có cơ chế phối hợp và trách nhiệm rõ ràng giữa các bên.
Ông Tâm cho rằng, ở góc độ này, các thiết chế văn hóa và tổ chức nghề nghiệp có vai trò quan trọng. Cơ quan quản lý văn hóa cần tăng cường hướng dẫn, tuyên truyền, tiếp nhận thông tin và phối hợp xử lý vi phạm thuộc thẩm quyền. Các tổ chức đại diện tập thể quyền như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), các hội nghề nghiệp và Hội Nhạc sĩ Việt Nam có thể tham gia hỗ trợ cấp phép, xây dựng mẫu thỏa thuận sử dụng tác phẩm, bản ghi và giọng mô phỏng; đồng thời thúc đẩy cơ chế phân phối tiền bản quyền, hòa giải và giải quyết khiếu nại minh bạch.
Các nhà hát, đoàn nghệ thuật, trung tâm văn hóa - nghệ thuật, thư viện, bảo tàng, cơ sở đào tạo và đơn vị lưu trữ tư liệu cũng cần xây dựng quy trình kiểm tra quyền trước khi sử dụng, số hóa hoặc khai thác tư liệu bằng AI. Trong khi đó, báo chí và các nền tảng số cần chú trọng xác minh nguồn gốc, gắn nhãn nội dung AI và bảo đảm công chúng không bị dẫn dắt bởi những thông tin sai lệch.
"Đây không phải là những chủ thể thay thế cơ quan điều tra, tòa án hay cơ quan xử lý vi phạm, nhưng có thể góp phần xây dựng chuẩn mực nghề nghiệp, hỗ trợ chuyên môn và kết nối các bên để hạn chế tranh chấp", ông Tâm nhấn mạnh.
Xây dựng “hàng rào” pháp lý cho âm nhạc ứng dụng AI
Một vấn đề đặt ra là khi phát hiện giọng hát của mình bị mô phỏng và khai thác trái phép, nghệ sĩ cần làm gì để bảo vệ quyền lợi?
Theo luật sư Nguyễn Quang Tâm, việc đầu tiên là lưu giữ các bằng chứng liên quan như đường dẫn, thời điểm đăng tải, tài khoản đăng nội dung, thông tin giới thiệu sản phẩm, bản ghi đối chứng và tài liệu chứng minh quyền. Tùy từng trường hợp, nghệ sĩ và chủ thể quyền có thể yêu cầu giải trình, chấm dứt hoặc gỡ bỏ nội dung, thương lượng cấp phép, yêu cầu bồi thường hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý.
Về lâu dài, điều cần thiết là xây dựng những nguyên tắc rõ ràng cho hoạt động sáng tạo và phát hành sản phẩm âm nhạc có sử dụng AI. Trong đó, cần xác minh nguồn dữ liệu, làm rõ chủ thể quyền và phạm vi cấp phép, minh bạch việc mô phỏng, lưu giữ hồ sơ kỹ thuật và hợp đồng, thiết lập cơ chế tiếp nhận khiếu nại cũng như phân định trách nhiệm giữa các bên.
Đặc biệt, những thỏa thuận với nghệ sĩ cần quy định cụ thể mục đích, thời hạn, nền tảng sử dụng, phạm vi thương mại, mức thù lao, quyền phê duyệt và trách nhiệm khi phát sinh tranh chấp. Đây không chỉ là cơ sở pháp lý để bảo vệ nghệ sĩ mà còn giúp các đơn vị sản xuất, phát hành nội dung chủ động hơn trong quá trình khai thác công nghệ.
Luật sư Nguyễn Quang Tâm khẳng định, AI không phải đối thủ tất yếu của nghệ thuật. Công nghệ có thể hỗ trợ phục dựng tư liệu, thử nghiệm phối khí, mở rộng phương thức thể hiện và đưa âm nhạc đến gần hơn với công chúng, nhưng khả năng sáng tạo không thể trở thành lý do để phủ nhận quyền của người đã tạo ra tác phẩm, người biểu diễn hay cá nhân có giọng nói bị mô phỏng.
Ranh giới cần xác lập không phải là cấm đoán mọi sự tương đồng về âm sắc, cũng không phải trao độc quyền tuyệt đối cho nghệ sĩ đối với mọi giọng hát có nét tương tự. "Điều cần bảo vệ là quyền hợp pháp đối với tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi, dữ liệu và danh tính cá nhân; đồng thời bảo đảm quyền được biết, được lựa chọn và được hưởng lợi công bằng", ông Tâm cho hay.
Công nghệ có thể tạo ra một giọng hát giống nghệ sĩ, nhưng không thể vì thế mà mặc nhiên thay thế sự đồng thuận, lao động sáng tạo và quyền lợi của nghệ sĩ. Chỉ khi những giá trị ấy được tôn trọng, AI mới thực sự trở thành công cụ mở rộng biên giới sáng tạo, thay vì một phương thức khai thác nghệ thuật thiếu trách nhiệm.
