Thạc sĩ, chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân (Bệnh viện Đa khoa Phương Đông) cho biết từng tiếp nhận trường hợp một nữ giám đốc bị chồng thao túng và bạo hành tinh thần trong nhiều năm. Người phụ nữ này từng cưu mang chồng khi anh gần như không có tài sản, cùng xây dựng công ty, để mình giữ vị trí giám đốc còn chồng phụ trách vận hành.
Bề ngoài, gia đình được nhiều người nhìn nhận là thành đạt, người chồng giỏi giang, chỉn chu. Tuy nhiên, theo chuyên gia, phía sau hình ảnh đó là một mối quan hệ đầy mâu thuẫn.
Người chồng nhiều lần ngoại tình với một nữ thực tập sinh trong công ty. Vợ phát hiện, chất vấn nhưng sau đó lại bị kéo vào những cuộc tranh cãi khiến chị dần nghi ngờ chính mình.
Có lần, trước mặt nhiều nhân viên, người chồng ném cốc vào mặt vợ, xúc phạm và gọi chị bằng những lời miệt thị. Sau đó, khi trở về nhà, ông lại giải thích rằng những hành động đó chỉ nhằm "làm gương" cho nhân viên, để mọi người hiểu rằng trong công việc ông không thiên vị người nhà.
"Chị ấy không hiểu vì sao mình có thể chịu đựng đến mức đó. Vừa là giám đốc, vừa bị xúc phạm ngay tại nơi làm việc nhưng sau đó lại tiếp tục tha thứ", ông Lân kể.
Khi người bị hại bắt đầu nghi ngờ chính mình
Trong một mối quan hệ có dấu hiệu thao túng tâm lý, nạn nhân có thể liên tục nghe những câu như "em nghĩ quá nhiều", "em mới là người có vấn đề", "anh làm vậy vì em", hoặc bị phủ nhận những điều họ tận mắt chứng kiến.
Hiện tượng này thường được gọi là gaslighting, một dạng thao túng tâm lý khiến người bị tác động dần nghi ngờ nhận thức, trí nhớ hoặc phán đoán của chính mình.
Ông Lân phân tích, người có xu hướng thao túng thường tìm cách đẩy trách nhiệm sang người khác. Khi xảy ra mâu thuẫn, thay vì nhìn nhận hành vi của mình, họ khiến đối phương tự hỏi liệu bản thân có quá nhạy cảm, có sai hay đã làm điều gì khiến họ phải cư xử như vậy.
Trường hợp nữ giám đốc trên, dù nhiều lần phát hiện chồng ngoại tình, chị vẫn cố tìm lời giải thích và tiếp tục tha thứ. Có thời điểm, người chồng còn đề nghị vợ giữ lại nữ thực tập sinh đã nghỉ việc, thậm chí tiếp tục hỗ trợ cô này làm việc từ xa.
Theo chuyên gia, sự giằng co kéo dài khiến nạn nhân rơi vào trạng thái lệ thuộc cảm xúc. Họ vừa tổn thương, tức giận nhưng đồng thời vẫn hy vọng đối phương thay đổi và cố tìm lý do để duy trì mối quan hệ.
"Tôi gặp những người vừa kể vừa khóc, rất ức chế nhưng vẫn cảm giác mình phải nghe theo, không biết mình có lỗi hay không", ông Lân nói.
Khi tình trạng kéo dài, nạn nhân có thể xuất hiện lo âu, suy sụp tinh thần, mất tự tin và ngày càng khó đưa ra quyết định cho chính mình.
Người ái kỷ không chỉ là người "yêu bản thân"
Các chuyên gia tâm lý cho rằng, cần phân biệt giữa một người có tính cách hoặc hành vi ái kỷ với rối loạn nhân cách ái kỷ (Narcissistic Personality Disorder - NPD), một chẩn đoán sức khỏe tâm thần cần được đánh giá bởi chuyên gia.
Ái kỷ thường được hiểu là xu hướng đề cao bản thân, mong muốn được ngưỡng mộ và khó đồng cảm với người khác. Ở mức độ bệnh lý, người mắc rối loạn nhân cách ái kỷ có thể có cảm giác quá mức về tầm quan trọng của bản thân, nhu cầu được ngưỡng mộ và khó đáp ứng nhu cầu cảm xúc của người khác.
Một số biểu hiện thường được nhắc đến gồm phóng đại thành tích hoặc khả năng của bản thân, mong muốn được chú ý, cho rằng mình đặc biệt, dễ tổn thương trước sự chỉ trích, lợi dụng người khác để đạt mục tiêu và thiếu đồng cảm.
Ở những người có nhiều đặc điểm ái kỷ, ông Lân chỉ ra đặc điểm là hình ảnh bên ngoài đôi khi rất khác với cách họ ứng xử trong các mối quan hệ thân mật.
"Họ có thể xây dựng hình ảnh rất giỏi giang, chỉn chu, thành đạt và khiến người xung quanh nghĩ rằng mình có một gia đình đáng ngưỡng mộ. Nhưng trong mối quan hệ gần gũi, cách họ đối xử với người khác có thể hoàn toàn khác", chuyên gia nói.
Một đặc điểm đáng chú ý là sự khó chấp nhận thất bại hoặc lời chỉ trích. Khi cảm thấy hình ảnh bản thân bị đe dọa, họ có thể phản ứng giận dữ, phủ nhận trách nhiệm hoặc tìm cách hạ thấp người đối diện.
Vì sao nạn nhân khó rời khỏi mối quan hệ?
Câu hỏi thường gặp là tại sao một người có công việc, tài chính và vị trí xã hội vẫn có thể chịu đựng một mối quan hệ gây tổn thương trong thời gian dài?
Ông Lân cho rằng, thao túng tâm lý thường không diễn ra trong một ngày. Nó có thể bắt đầu bằng những hành vi rất nhỏ, sau đó lặp lại và tăng dần mức độ.
Nạn nhân có thể ban đầu phản ứng mạnh, nhưng sau nhiều lần tranh cãi, xin lỗi, hòa giải rồi tái diễn, họ dần mất niềm tin vào khả năng phán đoán của mình.
Đặc biệt, khi giữa hai người tồn tại tình cảm sâu sắc, con cái, tài chính hoặc công việc chung, việc rời khỏi mối quan hệ càng trở nên phức tạp.
"Không phải cứ biết người kia có vấn đề là nạn nhân có thể ngay lập tức đưa ra quyết định. Điều quan trọng là giúp họ hiểu điều gì đang xảy ra, điều chỉnh cách giao tiếp và tự đưa ra lựa chọn", ông Lân chia sẻ.
Trong quá trình hỗ trợ, chuyên gia thường tập trung vào nạn nhân thay vì cố gắng "sửa" người có hành vi thao túng. Bởi những người có đặc điểm nhân cách ái kỷ có thể không thừa nhận vấn đề hoặc không sẵn sàng tham gia trị liệu.
Nạn nhân cần được giúp nhận diện hành vi thao túng, thiết lập ranh giới, củng cố khả năng tự quyết và tìm kiếm sự hỗ trợ từ người thân hoặc chuyên gia khi cần.
Không phải cứ ái kỷ là không thể thay đổi
Các đặc điểm ái kỷ có thể chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, trong đó có trải nghiệm thời thơ ấu, môi trường nuôi dưỡng và những trải nghiệm bất lợi trong quá trình phát triển. Một số người được đề cao quá mức, luôn được củng cố cảm giác mình đặc biệt; trong khi những người khác có thể hình thành cơ chế bảo vệ cái tôi sau những trải nghiệm tiêu cực hoặc thất bại.
Các đặc điểm này không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ở trẻ em. Khi nhân cách dần hoàn thiện ở tuổi trưởng thành, những khuynh hướng này mới có thể trở nên rõ nét hơn.
Chuyên gia cũng lưu ý không nên dùng từ "ái kỷ" như một cách gắn nhãn cho bất kỳ người nào có tính cách khó chịu, ích kỷ hoặc tự tin thái quá.
Điều đáng quan tâm hơn là hành vi cụ thể đang diễn ra trong mối quan hệ: Một người có thường xuyên hạ thấp đối phương, phủ nhận sự thật, đổ lỗi, kiểm soát, đe dọa, cô lập hoặc khiến người kia luôn cảm thấy mình có lỗi hay không.
"Điều cần thay đổi trước tiên không phải là tìm cách đặt tên cho người kia, mà là giúp nạn nhân nhận ra mình đang trải qua điều gì và lấy lại khả năng lựa chọn cho bản thân", ông Lân nhấn mạnh.
