Tại nhiều địa bàn vùng cao Lào Cai, chế biến nông sản, dệt thổ cẩm, du lịch cộng đồng, sản xuất trà, quế và dược liệu đang mở thêm hướng làm ăn cho phụ nữ, thanh niên và các hộ đồng bào dân tộc thiểu số.
Một trong những chương trình đang được triển khai là Dự án “Thúc đẩy phát triển nghề nghiệp và kinh doanh cho thanh niên và phụ nữ” được triển khai giai đoạn 2023–2026 tại Lào Cai và Phú Thọ.
Qua triển khai, dự án đã tổ chức 12 khóa đào tạo chuyên sâu cho 440 học viên; kết nối hơn 560 lao động với các cơ hội việc làm và hỗ trợ 100 thanh niên, phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn học nghề.
Các mô hình trong lĩnh vực chế biến nông sản, dệt thổ cẩm, du lịch cộng đồng, trà, quế và gia vị hữu cơ đã tạo hơn 695 việc làm mới, trong đó 80% dành cho phụ nữ và 90% dành cho thanh niên dân tộc thiểu số.
Từ những con số đó, câu chuyện sinh kế ở vùng cao hiện lên rõ hơn qua những mô hình cụ thể, nơi người trẻ đang tìm cách làm ăn từ chính nguồn lực sẵn có ở quê mình.
Tạo việc làm từ những nguồn lực sẵn có
Thay vì chỉ bán sản phẩm thô, một số mô hình ở vùng cao Lào Cai đang chuyển sang liên kết sản xuất, chế biến và mở rộng đầu ra để nâng giá trị nông sản ngay tại địa phương.
Tại xã Lâm Thượng, hơn 500 ha măng mai với sản lượng trên 500 tấn măng tươi mỗi năm là nguồn thu của nhiều hộ dân. Trước đây, phần lớn sản phẩm vẫn được bán dưới dạng nguyên liệu, giá trị mang lại chưa cao.
Từ vùng nguyên liệu này, chị Nguyễn Thị Dím, Giám đốc Hợp tác xã Nông lâm sản Dương Phúc đã phát triển thêm khâu chế biến, liên kết với các hộ dân và từng bước mở rộng sang du lịch cộng đồng.
Dự án “Lâm Thượng điểm hẹn - khơi dậy bản sắc dân tộc Tày gắn với chuỗi giá trị măng mai bền vững” hướng tới kết nối sản xuất măng với ẩm thực, văn hóa bản địa và các hoạt động du lịch, qua đó nâng giá trị sản phẩm và mở rộng sinh kế cho người dân.
Trong chuỗi này, người trồng măng cung cấp nguyên liệu; phụ nữ tham gia chế biến; nghệ nhân truyền dạy văn hóa; thanh niên có thể làm nội dung số, quảng bá sản phẩm, tham gia các hoạt động du lịch, lưu trú và trải nghiệm. Sản phẩm được ứng dụng mã QR để truy xuất quá trình từ thu hái, sơ chế đến khi hoàn thiện.
Ngày 19/9, dự án của chị Dím giành giải Nhất Cuộc thi Dự án khởi nghiệp thanh niên nông thôn năm 2026 do Trung ương Đoàn tổ chức, sau khi vượt qua cuộc thi thu hút 315 hồ sơ từ 33 tỉnh, thành.
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo & Công luận, chị Nguyễn Thị Dím cho biết, đến nay dự án đã kết nối với khoảng 1.000 hộ gia đình. Cùng với phát triển chuỗi giá trị măng mai, HTX đang bố trí thêm các loại cây trồng để người dân có thêm việc làm, thu nhập vào những thời điểm khác trong năm.
Cuối năm 2025, sau khi mùa măng kết thúc, HTX đưa cây ớt vào trồng và bước đầu cho kết quả tích cực. Theo chị Dím, hiện HTX tiếp tục cùng bà con lên kế hoạch đưa cây dưa chuột vào sản xuất, tận dụng quỹ đất và nối tiếp các mùa vụ để tạo thêm nguồn thu cho người dân.
Còn tại Lục Yên, chị Nông Thị Thắm, người dân tộc Tày, lựa chọn trở về quê phát triển cây dược liệu sau nhiều năm học tập và làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp. Sinh ra trong một gia đình làm nông, sau những năm học tập và làm việc xa quê, chị Thắm luôn có mong muốn trở về Lục Yên, đưa những kiến thức đã tích lũy vào phát triển sản xuất tại địa phương.
Năm 2024, chị cùng các thành viên thành lập Hợp tác xã Y dược học cổ truyền Yên Thế, tập trung phát triển các loại dược liệu bản địa. Chị Thắm cho biết, gia đình có những bài thuốc cổ truyền được ông bà truyền lại. Đây cũng là một trong những lý do chị lựa chọn dược liệu làm hướng khởi nghiệp. “Tôi muốn phát triển dược liệu vừa để chăm sóc sức khỏe, vừa tạo thêm sinh kế cho những hộ dân sống dựa vào rừng”, chị Thắm chia sẻ.
Từ mô hình ban đầu, HTX từng bước mở rộng liên kết sản xuất, tính đến nay đơn vị đã tạo việc làm thường xuyên cho 6 lao động, đồng thời kết nối với hơn 200 hộ dân tham gia các mô hình kinh tế tuần hoàn, sản xuất nông nghiệp theo hướng bền vững và bảo vệ môi trường.
Theo chị Thắm, Lào Cai có diện tích rừng lớn, trong khi nguồn dược liệu bản địa khá phong phú. HTX đưa dược liệu xuống trồng dưới tán rừng, qua đó tạo thêm nguồn thu cho các hộ tham gia và gắn sản xuất với bảo vệ rừng.
HTX cũng đang tiếp cận các nguồn vốn xanh từ một số dự án quốc tế để hỗ trợ sinh kế cho người dân, trong đó ưu tiên phụ nữ dân tộc thiểu số. Cùng với mở rộng vùng dược liệu, mô hình còn hướng tới bảo tồn các giống cây bản địa và những bài thuốc cổ truyền đang được lưu giữ trong cộng đồng.
Có việc làm để không phải rời quê
Theo số liệu công bố ngày 25/9, toàn tỉnh hiện có hơn 180 hợp tác xã phi nông nghiệp, tạo việc làm thường xuyên cho hơn 4.500 lao động, với mức thu nhập bình quân từ 5,5 đến 8 triệu đồng/người/tháng.
Các nghề như chạm khắc bạc, dệt thổ cẩm, chế biến thảo dược, nông sản, may gia công hay du lịch cộng đồng đang mở thêm việc làm ngay tại địa phương.
Hiện nay, tại Lào Cai, hơn 45% lao động nông thôn chuyển sang làm phi nông nghiệp chưa được đào tạo nghề bài bản; khoảng 70% hợp tác xã thiếu tài sản thế chấp, khó tiếp cận vốn vay ưu đãi để mở rộng sản xuất.
Thực tế từ các mô hình đang triển khai cho thấy, dư địa tạo việc làm ở vùng cao vẫn còn lớn nếu khai thác tốt lợi thế về nông sản, dược liệu, rừng, nghề truyền thống và du lịch cộng đồng.
Cùng với hỗ trợ vốn, đào tạo nghề và kết nối thị trường, việc phát triển những mô hình phù hợp với từng địa bàn sẽ mở thêm sinh kế, tạo việc làm tại chỗ và nâng giá trị các sản phẩm đặc trưng của vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi.
