Chiều 27/10, tại buổi họp báo thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), Thứ trưởng Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà đã làm rõ định hướng mới nhất liên quan đến quy định hiến mô ở người dưới 18 tuổi.
Theo nội dung dự thảo trình Quốc hội trước đó, trẻ dưới 15 tuổi được phép hiến mô tái sinh để điều trị cho cha, mẹ và anh, chị, em ruột. Tuy nhiên, qua quá trình thảo luận và tiếp thu ý kiến, Bộ Y tế nhận thấy cần thiết phải thu hẹp lại phạm vi này.
Cụ thể, theo đề xuất mới đang được nghiên cứu, trẻ dưới 15 tuổi sẽ chỉ được hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột (loại bỏ đối tượng nhận là cha, mẹ). Sự điều chỉnh này nhằm giải quyết bài toán kép: vừa giữ lại cơ hội điều trị, cứu sống các bệnh nhi mắc bệnh hiểm nghèo từ nguồn hiến của anh em ruột, vừa bảo vệ tối đa trẻ em trước nguy cơ bị ép buộc, lạm dụng hoặc thương mại hóa bộ phận cơ thể.
Khoảng trống pháp lý và nhu cầu ghép tế bào gốc ở trẻ em
Theo Bộ Y tế, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 hiện chưa cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể; việc lấy mô tái sinh từ người chưa thành niên khi còn sống cũng chưa được cho phép theo khuôn khổ pháp luật hiện hành.
Trong khi đó, nhu cầu ghép tạng và ghép tế bào gốc tạo máu ở trẻ em vẫn rất lớn. Theo số liệu được cơ quan soạn thảo nêu, mỗi năm Việt Nam có nhu cầu khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận ở trẻ em; số bệnh nhi đang chờ ghép gan tích lũy khoảng 200 trường hợp.
Riêng với ghép tế bào gốc tạo máu, ước tính của Bệnh viện Nhi Trung ương cho thấy khả năng đáp ứng mới đạt khoảng 30% nhu cầu.
Ghép tế bào gốc tạo máu có thể là cơ hội điều trị quan trọng, thậm chí là cơ hội chữa khỏi đối với một số bệnh lý như bệnh bạch cầu cấp, u lympho, suy tủy xương, thalassemia, các rối loạn miễn dịch bẩm sinh và một số bệnh chuyển hóa bẩm sinh.
Nguồn tế bào gốc có thể được thu nhận từ tủy xương, máu ngoại vi hoặc máu dây rốn. Trong điều trị bệnh nhi, tủy xương là một trong những nguồn tế bào được ưu tiên. Sau khi tế bào gốc tạo máu được lấy ra, cơ thể người hiến tiếp tục sản sinh tế bào mới.
Tuy nhiên, việc cho phép trẻ em hiến mô tái sinh không chỉ là vấn đề chuyên môn y tế mà còn liên quan trực tiếp đến quyền trẻ em, sự tự nguyện và nguy cơ bị lợi dụng.
Thiết lập cơ chế bảo vệ đặc biệt đối với người hiến chưa thành niên
Trong quá trình xây dựng dự thảo, Bộ Y tế tham khảo các nguyên tắc quốc tế về hiến mô, bộ phận cơ thể ở người chưa thành niên. Theo đó, việc hiến mô tái sinh khi còn sống cần được giới hạn trong những trường hợp đặc biệt, khi không có người hiến trưởng thành phù hợp tương đương về hiệu quả điều trị.
Các điều kiện bảo vệ được đặt ra gồm người hiến phải bảo đảm sức khỏe, được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ theo quy định. Đặc biệt, mọi sự phản đối hoặc không đồng ý của trẻ đều phải được tôn trọng và ghi nhận.
Bên cạnh đó, dự thảo hướng tới tăng cường các biện pháp phòng, chống mua bán mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi; ngăn chặn việc lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của trẻ em.
Các hành vi như tổ chức đưa người Việt Nam ra nước ngoài hiến, ghép bộ phận cơ thể trái quy định cũng được đề cập trong nhóm quy định nghiêm cấm.
Đối với trường hợp hiến sau khi chết, dự thảo đặt ra các điều kiện liên quan đến việc xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chuyên môn, nguyện vọng hiến của người đó trước khi chết và sự đồng ý của người đại diện theo quy định.
Việc hoàn thiện khung pháp lý vì vậy cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: mở rộng cơ hội điều trị cho những bệnh nhi đang cần ghép mô, tế bào và ngăn ngừa mọi hành vi ép buộc, trục lợi từ cơ thể trẻ em.
Phương án thu hẹp đối tượng nhận mô hiến từ trẻ dưới 15 tuổi hiện vẫn cần được Bộ Y tế tiếp tục nghiên cứu, đánh giá trước khi hoàn thiện dự thảo luật.
