Trường học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức mà còn là môi trường nuôi dưỡng nhân cách, cảm xúc và các mối quan hệ xã hội của học sinh. Tuy nhiên, những vụ bạo lực học đường nghiêm trọng xảy ra thời gian gần đây, từ học sinh hành hung giáo viên tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi (xã Nội Bài, Hà Nội) đến vụ xô xát giữa nhóm học sinh tại Hải Phòng khiến một học sinh lớp 11 bị thương nặng, tử vong tại bệnh viện, đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về xây dựng môi trường giáo dục an toàn, hạnh phúc.
Nhận diện mâu thuẫn từ những biểu hiện ban đầu
Từ góc độ tâm lý học giáo dục, ông Nguyễn Đình Sơn - Chuyên gia tâm lý tuổi vị thành niên, Hội Tâm lý Giáo dục học Hà Nội - bày tỏ sự lo ngại trước những vụ bạo lực học đường gần đây. Theo ông Sơn, những hành vi bạo lực phải được xử lý nghiêm, không thể lấy đặc điểm tâm lý lứa tuổi để biện minh. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung xử lý khi sự việc đã xảy ra thì vẫn chưa giải quyết được vấn đề từ gốc.
“Tôi cho rằng phòng ngừa bạo lực học đường phải bắt đầu từ việc nhận diện những xung đột trong đời sống hằng ngày của học sinh, chứ không thể chỉ bắt đầu khi các em đã gây ra hậu quả”, ông Sơn nhấn mạnh.
Theo chuyên gia, mâu thuẫn là điều bình thường trong các mối quan hệ, nhưng không nhất thiết dẫn đến bạo lực. Vấn đề nằm ở cách học sinh hiểu và giải quyết mâu thuẫn đó. Ở tuổi vị thành niên, học sinh có nhu cầu được tôn trọng, khẳng định bản thân và có vị trí trong nhóm bạn. Khi bị phê bình, từ chối hoặc cảm thấy mất thể diện, một số em có thể phản ứng rất mạnh.
"Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là học sinh đã được hướng dẫn cách ứng xử trong những tình huống như vậy hay chưa. Một học sinh có thể biết đánh người là sai nhưng khi bị kích động hoặc tức giận vẫn lựa chọn bạo lực. Bởi biết điều đúng và có khả năng thực hiện điều đúng là hai việc khác nhau", ông Sơn nói.
Về nhận diện tâm lý, ông Sơn cho rằng giáo viên không nên vội coi những thay đổi cảm xúc, tính cách ở tuổi vị thành niên là bất thường. Thay vào đó, cần quan sát xem biểu hiện ấy có kéo dài, lặp lại và ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt, quan hệ của học sinh hay không.
Đặc biệt, những hành vi thường xuyên đe dọa, bắt nạt, làm nhục hoặc sử dụng sức mạnh để giải quyết bất đồng cần được quan tâm và can thiệp sớm. Giáo viên không phải người chẩn đoán tâm lý, nhưng cần biết nhận diện nguy cơ, phối hợp với gia đình và người có chuyên môn. Khi có dấu hiệu đe dọa an toàn, cần có biện pháp bảo vệ ngay.
Mạng xã hội, AI phát triển, tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến bạo lực học đường
Bạo lực học đường không chỉ diễn ra trực tiếp trong lớp học, sân trường mà còn có thể bắt nguồn từ những xung đột trên mạng xã hội. Lời nói xúc phạm, hành vi cô lập, phát tán hình ảnh riêng tư hoặc chia sẻ video đánh nhau trên mạng có thể kéo dài tổn thương tâm lý của học sinh, đồng thời làm gia tăng nguy cơ xảy ra hành vi tiêu cực ngoài đời thực.
Theo ông Nguyễn Đình Sơn, trong bối cảnh AI và mạng xã hội phát triển, trường học an toàn không thể chỉ được hiểu là nơi không có đánh nhau hay những vụ việc nghiêm trọng trong khuôn viên nhà trường.
"Một học sinh có thể không bị hành hung nhưng vẫn chịu tổn thương vì bị cô lập, chế giễu, tung tin đồn hoặc xúc phạm trên mạng xã hội. AI còn làm xuất hiện những nguy cơ mới như giả mạo hình ảnh, giọng nói, danh tính để gây tổn hại cho người khác", ông Sơn cho biết.
Có những mâu thuẫn xảy ra trên mạng nhưng hậu quả lại kéo dài trong lớp học. Ngược lại, một chuyện nhỏ ở trường có thể bị quay lại, lan truyền và trở thành áp lực lớn đối với học sinh.
Thấu hiểu, đồng hành và xử trí xung đột từ sớm
Để xây dựng trường học an toàn, hạnh phúc trong thời đại AI, ông Nguyễn Đình Sơn cho rằng cần bắt đầu từ ba việc: thấu hiểu, đồng hành và xử trí xung đột.
Thấu hiểu để nhận ra học sinh đang gặp khó khăn gì, điều gì đứng sau hành vi của các em. Đồng hành để các em được hỗ trợ đúng lúc. Xử trí xung đột là hướng dẫn học sinh biết cách giải quyết bất đồng mà không gây tổn hại cho bản thân hoặc người khác.
Theo ông Sơn, hiện nay đã có nhiều hoạt động tuyên truyền, phổ biến nội quy, ký cam kết phòng, chống bạo lực học đường. Những việc này cần thiết nhưng chưa đủ.
Điều quan trọng là học sinh cần được hướng dẫn cách ứng xử trong những tình huống thực tế: Khi bị bạn xúc phạm, các em sẽ làm gì? Khi bị giáo viên phê bình mà cảm thấy không công bằng, các em ứng xử thế nào? Khi bị cô lập trong nhóm bạn, các em có biết tìm ai để được giúp đỡ không?
"Vì vậy, nhà trường cần có cơ chế để học sinh lên tiếng, có người tiếp nhận, đánh giá nguy cơ và can thiệp kịp thời. Giáo viên cần được trang bị năng lực xử lý tình huống, trong khi gia đình phải tham gia thực chất vào quá trình giáo dục" ông Sơn nói.
Trong thời đại AI, học sinh cũng cần học cách kiểm chứng thông tin, bảo vệ quyền riêng tư và chịu trách nhiệm về hành vi của mình trên môi trường số. Đây là phần việc mà giáo dục cần thực hiện từ sớm, thay vì chờ đến khi bạo lực xảy ra mới bắt đầu. Bởi để ngăn chặn bạo lực học đường, bên cạnh việc xử lý nghiêm những hành vi vi phạm, điều cần thiết là nhận diện nguy cơ, hỗ trợ học sinh và giúp các em biết cách giải quyết mâu thuẫn trước khi sự việc vượt khỏi tầm kiểm soát.
