Những ngày qua, một số nội dung trong dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác sửa đổi, đặc biệt là quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi, thu hút sự quan tâm và gây lo ngại trên mạng xã hội.
Trao đổi về vấn đề này, GS.TS. Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam cho rằng cần giải thích đầy đủ, khoa học và minh bạch các quy định dự kiến, bởi hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể không chỉ liên quan đến cơ hội điều trị, cứu sống người bệnh mà còn gắn với quyền con người, quyền trẻ em và những nguyên tắc cơ bản của đạo đức y học.
Theo ông, trước hết cần phân biệt rõ hai nội dung: Hiến mô tái sinh ở trẻ em khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi người hiến chết não hoặc chết tuần hoàn. Không thể đánh đồng hai trường hợp này.
Trẻ dưới 18 tuổi có thể hiến tế bào gốc cứu người thân?
Theo ông Điển, mô tái sinh là những mô mà sau khi được lấy ra khỏi cơ thể, cơ thể vẫn có khả năng tiếp tục sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần mô đã lấy.
Một ví dụ điển hình là tế bào gốc tạo máu, có thể được thu thập từ tủy xương hoặc máu ngoại vi để điều trị một số bệnh hiểm nghèo. Khác với việc lấy đi một cơ quan như thận hoặc gan, tế bào tạo máu có khả năng tiếp tục được cơ thể sản sinh và phục hồi sau khi thu thập với số lượng, kỹ thuật phù hợp.
Trong thực tiễn nhi khoa, trẻ mắc bệnh bạch cầu, suy tủy xương, thalassemia thể nặng hoặc suy giảm miễn dịch bẩm sinh có thể cần ghép tế bào gốc tạo máu. Một số trường hợp, người anh hoặc chị mắc bệnh nặng, trong khi người em chưa đủ 18 tuổi lại có mức độ tương hợp tốt nhất để hiến tế bào gốc.
“Nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp, việc cho phép người em hiến tế bào gốc tạo máu, sau khi được đánh giá đầy đủ về sức khỏe và các điều kiện cần thiết, có thể mang lại cơ hội điều trị và cứu sống người thân của mình”, ông Điển phân tích.
Điều cần nhấn mạnh là việc cho phép hiến mô tái sinh không đồng nghĩa với việc cho phép lấy thận, gan hoặc các cơ quan lành của trẻ đang sống để ghép cho người khác.
Dự thảo quy định các điều kiện đối với từng nhóm tuổi, phạm vi người thân được nhận, sự đồng ý của trẻ và người đại diện, đồng thời yêu cầu tư vấn độc lập nhằm bảo đảm việc hiến mô là tự nguyện, không bị cưỡng ép.
Hiến tạng sau chết não không đồng nghĩa lấy tạng ở trẻ đang sống
Một nội dung khác trong dự thảo là quy định về hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn. Theo ông Điển, đây là vấn đề cần được giải thích rõ để tránh nhầm lẫn giữa việc hiến tạng sau khi chết với việc lấy tạng ở trẻ em đang sống.
Chết não không phải là hôn mê sâu, cũng không đồng nghĩa với tình trạng bệnh nặng hoặc nguy kịch. Đây là tình trạng mất hoàn toàn và không thể phục hồi chức năng não, được xác định theo các tiêu chuẩn y học nghiêm ngặt.
Một người bệnh đang hôn mê, dù tình trạng rất nặng, nhưng chưa được xác định chết não thì không thể được coi là người hiến tạng sau chết não.
Dự thảo cũng quy định việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do Hội đồng chuyên môn thực hiện. Người trực tiếp điều trị, tham gia vận động hiến hoặc thuộc kíp lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể không được tham gia Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn của chính người hiến đó. Đây là nguyên tắc nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan và minh bạch.
Vì vậy, nguồn tạng hiến sau chết não hoặc chết tuần hoàn, trong những trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật, có thể mở thêm cơ hội sống cho trẻ mắc bệnh hiểm nghèo.
Một trường hợp hiến tạng sau khi qua đời có thể giúp những người bệnh khác tiếp tục được sống. Tuy nhiên, giá trị nhân văn đó chỉ được bảo đảm khi việc hiến tặng xuất phát từ nguyện vọng hợp pháp, được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, tuân thủ quy trình chuyên môn nghiêm ngặt và tôn trọng người hiến cùng gia đình.
Không để trẻ em chịu sức ép hiến mô, tạng
Từ góc độ nhi khoa, ông Điển cho rằng nguyên tắc quan trọng nhất là phải bảo vệ đồng thời quyền lợi của người bệnh cần được điều trị và của trẻ em có thể trở thành người hiến.
Với trẻ hiến mô tái sinh khi còn sống, việc hiến chỉ nên được xem xét khi có chỉ định điều trị rõ ràng, không có người hiến trưởng thành phù hợp, nguy cơ đối với sức khỏe của trẻ đã được đánh giá đầy đủ và đáp ứng các điều kiện đồng ý theo quy định pháp luật.
Việc đánh giá không thể chỉ dừng ở sức khỏe thể chất mà còn cần xem xét tâm lý, khả năng nhận thức, quyền được thông tin và bày tỏ ý kiến của trẻ. Đặc biệt, phải bảo đảm trẻ không bị ép buộc hoặc chịu áp lực từ gia đình trong quá trình quyết định.
Đối với việc hiến mô, bộ phận cơ thể sau chết não hoặc chết tuần hoàn, cần thực hiện đầy đủ các quy định về xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến, sự đồng ý của người đại diện và cơ chế giám sát độc lập. Hoạt động hiến, lấy, ghép phải được tiến hành tại các cơ sở y tế đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn và pháp lý.
Dự thảo cũng đặt ra yêu cầu ngăn chặn các hành vi mua bán, ép buộc, lấy trộm mô, bộ phận cơ thể hoặc lợi dụng quan hệ giám hộ để thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi trái quy định pháp luật.
Để các quy định có thể triển khai hiệu quả, ông Điển kiến nghị sau khi Luật được Quốc hội thông qua, Chính phủ và Bộ Y tế cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể về danh mục mô tái sinh được phép hiến ở người dưới 18 tuổi; điều kiện, quy trình đánh giá sức khỏe và tâm lý; quyền được thông tin, bày tỏ ý kiến của trẻ; cơ chế tư vấn, giám sát độc lập và trách nhiệm theo dõi sức khỏe sau hiến.
Với việc hiến mô, bộ phận cơ thể sau chết não hoặc chết tuần hoàn, các quy định hướng dẫn cũng cần làm rõ quy trình xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến, trách nhiệm của người đại diện và các điều kiện bảo đảm tính minh bạch, khách quan trong toàn bộ quá trình.
“Tinh thần của chính sách này không phải là cho phép tùy tiện lấy mô, tạng ở trẻ em, mà là tạo thêm cơ hội điều trị, cứu sống những người bệnh hiểm nghèo trong những điều kiện được pháp luật quy định chặt chẽ, đồng thời luôn đặt quyền lợi, sức khỏe, phẩm giá và sự an toàn của trẻ em lên hàng đầu”, ông Điển nhấn mạnh.
