Địa phương mạnh tay chi hàng tỷ đồng để khuyến sinh
Trong nhóm các địa phương triển khai tích cực, Tây Ninh là một trong những tỉnh đi đầu khi dành gần 8 tỷ đồng trong giai đoạn 2023-2025 để hỗ trợ phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi. Đồng Nai cũng chi hơn 6 tỷ đồng hỗ trợ trên 6.000 phụ nữ.
Tại TP. HCM, từ ngày 1/7, người sinh con ở tất cả các lần sinh sẽ được hỗ trợ tối thiểu 2 triệu đồng; riêng người sinh đủ 2 con trước 35 tuổi có thể tiếp tục nhận 5 triệu đồng. Ở TP. Hải Phòng, Đà Nẵng cùng nhiều địa phương khác cũng ban hành những chính sách riêng nhằm khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con.
Không chỉ hỗ trợ bằng tiền, nhiều tỉnh còn tập trung thay đổi nhận thức xã hội nhằm giảm tình trạng trọng nam khinh nữ.
Hưng Yên thường xuyên tuyên dương những gia đình sinh hai con gái nhưng nuôi dạy con học tập tốt; Hải Phòng biểu dương các gia đình sinh con gái và nuôi dạy con thành đạt; Tây Ninh đưa tiêu chí kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh vào phong trào thi đua của địa phương.
Song song với đó, nhiều địa phương cũng đầu tư cho chương trình sàng lọc trước sinh và sơ sinh nhằm nâng cao chất lượng dân số. Hưng Yên hỗ trợ 100% chi phí sàng lọc cho các nhóm yếu thế, giúp tỷ lệ sàng lọc sơ sinh đạt trên 85% vào năm 2025. Đà Nẵng, Sơn La, Tây Ninh cũng triển khai nhiều mô hình tương tự.
Quyền lợi của người dân vẫn phụ thuộc nơi cư trú
Tuy nhiên, bên cạnh những điểm sáng, bức tranh chính sách dân số hiện nay vẫn tồn tại sự chênh lệch rất lớn giữa các địa phương.
Cục Dân số cho biết, sau khi Chương trình mục tiêu Y tế - Dân số kết thúc, các tỉnh phải tự cân đối kinh phí để triển khai các chính sách khuyến sinh. Điều này khiến nhiều địa phương gặp khó khăn do nguồn thu hạn chế.
Điển hình như Điện Biên, hơn 90% ngân sách vẫn phụ thuộc vào hỗ trợ của Trung ương nên rất khó bố trí nguồn lực riêng cho chính sách dân số.
Không ít địa phương cũng chưa xây dựng nghị quyết chuyên biệt mà chỉ lồng ghép nội dung dân số vào các phong trào thi đua hoặc chương trình phát triển kinh tế - xã hội, khiến việc triển khai thiếu đồng bộ, mức hỗ trợ còn thấp hoặc gần như không đáng kể.
Đánh giá của Cục Dân số cho thấy, nhiều mức hỗ trợ hiện nay cũng chưa đủ sức tạo động lực để các cặp vợ chồng quyết định sinh thêm con, nhất là trong bối cảnh chi phí nuôi dạy con ngày càng tăng.
Trong khi đó, nhiều quy định được xây dựng từ giai đoạn trước hiện cũng không còn phù hợp với định hướng mới của Luật Dân số đang được hoàn thiện.
Cần khung chính sách thống nhất trên toàn quốc
Trao đổi với phóng viên, bác sĩ Mai Xuân Phương, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Truyền thông - Giáo dục (Tổng cục Dân số, nay là Cục Dân số) cho rằng, có 3 nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng nơi làm tốt, nơi gần như chưa triển khai.
Thứ nhất là sự khác biệt về điều kiện kinh tế và khả năng cân đối ngân sách. Những địa phương có nguồn thu lớn có điều kiện bố trí kinh phí thực hiện, trong khi nhiều tỉnh còn khó khăn nên dù muốn cũng chưa thể triển khai đầy đủ.
Thứ hai, cơ chế hiện nay chủ yếu mang tính khuyến khích, chưa có tính bắt buộc. Khi chưa có quy định thống nhất về mức hỗ trợ cũng như nguồn kinh phí, việc thực hiện phụ thuộc rất lớn vào quyết tâm của từng địa phương.
Nguyên nhân thứ ba là nhận thức về vai trò của công tác dân số chưa đồng đều.
“Nhiều nơi vẫn coi đây chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế, trong khi thực chất dân số là vấn đề phát triển bền vững, liên quan trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực, an sinh xã hội và tăng trưởng kinh tế của địa phương. Chính vì vậy mới xuất hiện tình trạng có địa phương rất tích cực đầu tư, nhưng cũng có nơi chưa dành nguồn lực tương xứng”, ông Phương phân tích.
Để khắc phục tình trạng “mỗi nơi một kiểu”, ông Phương cho rằng, trước hết cần xây dựng khung chính sách thống nhất trên phạm vi cả nước.
Nhà nước cần quy định rõ đối tượng được hỗ trợ, mức hỗ trợ tối thiểu và nguồn kinh phí thực hiện, bảo đảm mọi người dân đủ điều kiện đều có cơ hội tiếp cận chính sách, bất kể nơi cư trú.
Ông nhấn mạnh đầu tư cho công tác dân số cần được nhìn nhận là đầu tư cho phát triển: “Chi cho trẻ em hôm nay chính là đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai”.
Bên cạnh đó, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành như y tế, tài chính, lao động, giáo dục, bảo hiểm xã hội và chính quyền địa phương để chính sách được triển khai thuận lợi, minh bạch.
Một giải pháp khác được ông đặc biệt nhấn mạnh là tăng cường truyền thông để người dân hiểu rõ quyền lợi, điều kiện thụ hưởng cũng như ý nghĩa của các chính sách dân số, đồng thời đẩy mạnh giám sát quá trình thực hiện nhằm bảo đảm công bằng.
Mở rộng hỗ trợ để người trẻ yên tâm sinh con
Trong bối cảnh mức sinh của Việt Nam đang giảm xuống mức thấp kỷ lục và tốc độ già hóa dân số diễn ra nhanh, Bộ Y tế đang tiếp tục đề xuất nhiều chính sách mới nhằm tạo động lực sinh con.
Đáng chú ý, Bộ đề xuất hỗ trợ tài chính hằng tháng cho trẻ em đến 12, 24 hoặc 36 tháng tuổi nhằm giảm gánh nặng chi phí cho các gia đình trẻ.
Ông Phương chia sẻ: “Đây là chủ trương rất cần thiết bởi chi phí sinh và nuôi con trong những năm đầu đời đang là một trong những nguyên nhân khiến nhiều cặp vợ chồng ngần ngại sinh con hoặc chỉ sinh một con”.
Ông cho rằng nếu điều kiện ngân sách cho phép, thời gian hỗ trợ nên kéo dài đến khi trẻ đủ 36 tháng tuổi - giai đoạn cần nhiều chi phí chăm sóc, dinh dưỡng và phát triển nhất.
Về mức hỗ trợ, chuyên gia đề xuất Nhà nước quy định mức tối thiểu thống nhất trên toàn quốc, đồng thời trao quyền cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định mức hỗ trợ cao hơn tùy điều kiện ngân sách.
Không chỉ dừng ở hỗ trợ bằng tiền, theo ông, cần đồng thời phát triển hệ thống nhà trẻ, mẫu giáo chất lượng, mở rộng dịch vụ chăm sóc trẻ, tăng khả năng tiếp cận y tế, dinh dưỡng và các chính sách phúc lợi xã hội.
Song song với đó, Bộ Y tế cũng đang lấy ý kiến dự thảo thông tư mới về chính sách khuyến khích, khen thưởng công tác dân số. Một trong những điểm đáng chú ý là đề xuất miễn, giảm học phí, hỗ trợ bảo hiểm y tế, sữa học đường và nhiều chính sách ưu tiên khác cho các gia đình sinh hai con một bề là gái, đặc biệt ở vùng khó khăn, nhằm từng bước giảm mất cân bằng giới tính khi sinh.
