Trong cuộc trao đổi cùng phóng viên Báo Nhà báo và Công luận nhân dịp đầu Xuân mới, GS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định, dù bối cảnh có thay đổi ra sao, “trái tim” của giáo dục đại học là chân lý, nhân văn và trách nhiệm không thể bị thay thế.
“Trái tim” của đại học không thể thay đổi
Theo GS Sơn, giáo dục đại học có thể linh hoạt điều chỉnh chương trình, phương pháp hay mô hình quản trị, nhưng có những giá trị nếu đánh mất thì đại học sẽ không còn là đại học.
Trước hết là giá trị của chân lý khoa học và tinh thần truy cầu tri thức. Đại học không chỉ truyền đạt kiến thức, mà là không gian của tư duy phản biện, của nghi vấn học thuật và của sự trung thực khoa học.
Trong thời đại trí tuệ nhân tạo có thể tổng hợp thông tin trong vài giây, điều cần bảo vệ không phải là “kho dữ liệu”, mà là năng lực phân tích, đánh giá và kiến tạo tri thức.
Báo cáo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF, 2023) cho thấy 44% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi trong 5 năm tới, song tư duy phản biện và giải quyết vấn đề vẫn nằm trong nhóm kỹ năng bền vững nhất. Công nghệ có thể thay đổi nhanh chóng, nhưng nền tảng trí tuệ thì không.
Thứ hai là giá trị nhân văn và sứ mệnh phát triển con người toàn diện. Đại học không chỉ đào tạo người làm việc, mà đào tạo con người sống có trách nhiệm, có đạo đức nghề nghiệp và ý thức công dân.
Nếu đại học trở thành “cỗ máy sản xuất bằng cấp”, xã hội có thể có nhiều kỹ sư giỏi kỹ thuật, nhiều nhà quản lý thành thạo công cụ, nhưng lại thiếu vắng nền tảng đạo đức và năng lực nhân bản.
Thứ ba, tự do học thuật phải đi đôi với trách nhiệm xã hội. Đại học cần quyền tự chủ để sáng tạo, nhưng đó không phải là tự do vô điều kiện. Tự chủ chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với lợi ích cộng đồng. Một đại học tốt không chỉ được đo bằng xếp hạng, mà còn bằng tác động tích cực đến xã hội.
Đổi mới sư phạm phải bắt đầu từ con người
Từ góc nhìn của một cơ sở đào tạo giáo viên, GS Sơn cho rằng đổi mới nếu thiếu thận trọng sẽ dễ rơi vào hai cực: bảo thủ hoặc chạy theo cải cách hình thức.
Theo ông, đổi mới trước hết phải bắt đầu từ triết lý đào tạo giáo viên. Giáo viên không đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, mà là người kiến tạo môi trường học tập và đồng hành phát triển nhân cách học sinh. Nếu triết lý không rõ ràng, mọi thay đổi chương trình chỉ là bề mặt.
Theo UNESCO (2022), thế giới cần bổ sung khoảng 69 triệu giáo viên trước năm 2030 để đáp ứng mục tiêu phổ cập giáo dục. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở số lượng mà ở chất lượng.
Chất lượng giáo viên không được đo bằng việc họ biết bao nhiêu phương pháp mới, mà ở năng lực sư phạm cốt lõi: hiểu người học, tạo động lực và có khả năng tự học suốt đời.
Từ đó, ông đề xuất 3 điểm khởi đầu cho đổi mới sư phạm: Đổi mới tuyển chọn và nuôi dưỡng động cơ nghề nghiệp; cải tiến mạnh mẽ mô hình gắn kết “ba nhà” trong đào tạo và thực hành; đồng thời chú trọng đào tạo phẩm chất nghề nghiệp.
Công nghệ có thể hỗ trợ, nhưng nhân cách người thầy mới là nền tảng. Không thể kỳ vọng đào tạo những giáo viên giàu khát vọng nếu môi trường nghề nghiệp buộc họ phải lo sinh tồn trước khi nghĩ đến sứ mệnh.
Tránh “chạy theo khẩu hiệu”
Trong bối cảnh mỗi năm xuất hiện thêm những “từ khóa” mới như AI, STEM, micro-credential hay giáo dục 4.0, nguy cơ lớn nhất là đổi mới trở thành cuộc chạy đua theo xu hướng.
Theo GS Sơn, đổi mới thực chất phải trả lời được ba câu hỏi: Người học thực sự cần gì; xã hội đang thiếu điều gì và nhà trường có đủ năng lực thực thi hay không.
Khảo sát của McKinsey (2023) cho thấy 87% doanh nghiệp toàn cầu cho rằng sinh viên mới ra trường còn thiếu kỹ năng mềm và khả năng thích ứng. Điều này cho thấy khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn vẫn còn đáng kể.
Vì vậy, nếu phải tháo gỡ một “nút thắt” căn bản nhất của giáo dục sư phạm, đó chính là sự gắn kết giữa đào tạo – thực tiễn – nhu cầu xã hội. Đổi mới không nên bắt đầu từ khẩu hiệu, càng không chỉ từ công nghệ, mà phải bắt đầu từ chất lượng con người và năng lực thực thi.
Đổi mới là yêu cầu tất yếu, nhưng đổi mới có chiều sâu phải đi cùng sự kiên định với những giá trị nền tảng. Khi giữ được cốt lõi, giáo dục đại học mới có thể thích ứng với tương lai mà không đánh mất chính mình.
