Trong cuộc trò chuyện đầu xuân cùng phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, PGS.TS Từ Quang Tân, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm (Đại học Thái Nguyên) đã chỉ rõ việc đào tạo sư phạm hiện nay đang ở vào một thế cân bằng mong manh: Một bên là sứ mệnh bền bỉ đào tạo con người, một bên là yêu cầu vận hành ngày càng rõ nét theo cơ chế thị trường.
Trong bối cảnh ấy, điều cần được nhận diện và tháo gỡ không chỉ là những vấn đề kỹ thuật, mà là “nút thắt” căn bản về cách nhìn nhận và định vị nghề giáo để cải cách có thể đi vào chiều sâu, thay vì chỉ dừng lại ở những thay đổi bề mặt.
+ Theo thầy, trong bối cảnh giáo dục liên tục đổi mới, đâu là những giá trị cốt lõi của giáo dục đại học không nên và không thể thay đổi?
- Ở bình diện triết lý, giáo dục đại học trước hết là một thiết chế kiến tạo tri thức và phát triển con người. Vì vậy, dù phương thức quản trị hay công nghệ có thay đổi, 3 giá trị không thể thay đổi là:
Thứ nhất, sứ mệnh công ích - đại học tồn tại để phục vụ sự phát triển bền vững của quốc gia và cộng đồng, chứ không chỉ đáp ứng nhu cầu thị trường ngắn hạn.
Thứ hai, liêm chính và chuẩn mực học thuật - tôn trọng sự thật khoa học, bảo đảm chất lượng thực chất và duy trì tự do học thuật có trách nhiệm.
Thứ ba, tính nhân văn trong đào tạo - phát triển con người toàn diện, có năng lực chuyên môn gắn với trách nhiệm xã hội.
Đổi mới nếu không đặt trên ba trụ cột này sẽ chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, không phải cải cách có chiều sâu.
+ Từ góc nhìn của một cơ sở đào tạo giáo viên, thầy cho rằng đổi mới giáo dục nên bắt đầu từ đâu để không làm xói mòn những giá trị nền tảng?
- Cơ sở đào tạo giáo viên giữ vai trò kiến tạo những người kiến tạo. Vì vậy, đổi mới phải bắt đầu từ triết lý đào tạo giáo viên. Triết lý đó cần khẳng định: Giáo viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức, mà là một chủ thể nghề nghiệp có năng lực sư phạm, tư duy phản biện và đạo đức nghề nghiệp vững vàng.
Về mặt hệ thống, chất lượng giáo dục phổ thông phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng đào tạo giáo viên. Do đó, chuẩn đầu ra, môi trường học thuật và văn hóa nghề nghiệp trong các trường sư phạm chính là “điểm tựa giá trị” để cải cách không bị lệch hướng. Đổi mới bền vững không khởi đi từ công nghệ, mà từ việc củng cố bản lĩnh nghề nghiệp của người thầy tương lai.
+ Làm thế nào để đổi mới giáo dục không trở thành việc chạy theo xu hướng, mà thực sự xuất phát từ nhu cầu của người học và xã hội. Theo thầy, giáo dục sư phạm đang bị kẹt giữa sứ mệnh đào tạo con người và yêu cầu vận hành theo logic thị trường, nếu phải tháo gỡ một nút thắt căn bản nhất, đó là gì?
- Về nguyên tắc, đổi mới phải dựa trên bằng chứng, dữ liệu và phân tích nhu cầu xã hội, thay vì phản ứng theo trào lưu. Khi chuẩn đầu ra được xây dựng trên cơ sở năng lực nghề nghiệp thực tế và chính sách được đánh giá bằng chỉ số chất lượng cụ thể, cải cách sẽ có tính chọn lọc và ổn định.
Đối với giáo dục sư phạm, nút thắt căn bản nhất hiện nay là chưa thiết lập đầy đủ cơ chế đồng bộ giữa chuẩn nghề nghiệp, sử dụng, đãi ngộ và bảo đảm chất lượng.
Khi nghề giáo chưa được định vị như một nghề chuyên môn cao với chuẩn mực nghiêm ngặt và vị thế xã hội tương xứng, đào tạo sư phạm dễ bị chi phối bởi logic số lượng.
Tháo gỡ nút thắt này là tái khẳng định giáo viên như một nguồn lực chiến lược của quốc gia từ đó khôi phục sự cân bằng giữa sứ mệnh và cơ chế vận hành.
+ Theo thầy, điều quan trọng nhất mà giáo dục đại học cần giữ lại cho thế hệ trẻ hôm nay là gì, giữa rất nhiều thay đổi của thời đại?
- Nếu ba câu hỏi trên bàn về sứ mệnh, nền tảng và cơ chế, thì câu hỏi này hướng tới giá trị cốt lõi mà đại học trao cho người học. Trong một thời đại mà tri thức thay đổi nhanh hơn chu kỳ đào tạo, điều bền vững nhất không phải là nội dung kiến thức, mà là năng lực tư duy độc lập và khả năng tự học suốt đời, đặt trên nền tảng giá trị đạo đức và trách nhiệm xã hội.
Giáo dục đại học không chỉ đơn thuần là chuẩn bị cho một vị trí việc làm, mà chuẩn bị cho năng lực thích ứng suốt đời. Khi người trẻ có tư duy phản biện, ý thức trách nhiệm và bản lĩnh giá trị, họ có thể tự tái tạo mình trong mọi biến động.
Đó chính là sự tiếp nối logic của toàn bộ vấn đề: giữ vững sứ mệnh công ích, bảo vệ chuẩn mực học thuật, củng cố chất lượng đào tạo giáo viên và cuối cùng là trao cho thế hệ trẻ năng lực làm chủ tương lai của chính mình.
+ Trân trọng cảm ơn PGS.TS Từ Quang Tân!
