Điệp khúc “được mùa mất giá” lại tiếp diễn
Theo VNSAT, thị trường nông sản Việt Nam những ngày đầu tháng 6 đang chứng kiến xu hướng giảm giá trên diện rộng. Tại các chợ truyền thống, chợ đầu mối và các kênh bán hàng online, giá nhiều loại trái cây nhiệt đới chính vụ như xoài, vải, thanh long, bơ hay măng cụt đều liên tục được điều chỉnh xuống thấp để kích cầu tiêu dùng.
Tại nhiều điểm bán lẻ ở TP.HCM, giá thanh long ruột đỏ chỉ còn khoảng 8.000–12.000 đồng/kg, xoài cát dao động từ 15.000–25.000 đồng/kg, còn vải thiều thì được bán với giá 20.000–35.000 đồng/kg. Nhiều tiểu thương cho biết lượng hàng đổ về lớn trong thời gian ngắn khiến áp lực tiêu thụ gia tăng, buộc các điểm bán liên tục điều chỉnh giá để giải phóng hàng trong ngày.
Không chỉ riêng nhóm cây ăn trái, làn sóng “mất giá” còn lan rộng sang các mặt hàng nông sản chủ lực khác của Việt Nam. Cụ thể sau chuỗi ngày neo ở mức cao kỷ lục, giá cà phê trong nước bất ngờ “quay đầu” giảm mạnh. Theo bản tin thị trường cập nhật ngày 2/6, giá cà phê tại khu vực Tây Nguyên dao động 86.800 - 87.400 đồng/kg. Trong khi các thương lái tại vùng Đắk Nông cũ (Lâm Đồng) đang thu mua cà phê ở mức cao nhất là 87.400 đồng/kg và tại tỉnh Đắk Lắk là 87.300 đồng/kg.
Dù vẫn duy trì ở mặt bằng cao so với nhiều năm trước, thị trường đã không còn đà tăng mạnh như giai đoạn đầu năm. Bên cạnh đó, giá hồ tiêu cũng ghi nhận diễn biến kém tích cực khi giảm từ 2.000–5.000 đồng/kg so với những phiên trước, hiện dao động quanh mức 141.000–143.000 đồng/kg tại các vùng trồng trọng điểm.
Trong khi đó, thị trường lúa gạo dù xuất hiện một số tín hiệu khả quan từ hoạt động xuất khẩu nhưng giao dịch nội địa vẫn diễn ra khá thận trọng. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, giá lúa tươi OM 18 hiện đang dao động ở mốc 6.400 - 6.500 đồng/kg; lúa Đài Thơm 8 (tươi) dao động ở mốc 6.400 - 6.500 đồng/kg; lúa OM 5451 (tươi) dao động mốc 5.700 - 5.800 đồng/kg. Theo ghi nhận từ thị trường, nhiều thương lái vẫn khá dè dặt trong hoạt động thu mua, chủ yếu mua đến đâu tiêu thụ đến đó nhằm hạn chế rủi ro tồn kho và biến động giá trong thời gian tới.
Giá giảm nhưng người tiêu dùng vẫn thắt chặt chi tiêu
Thông thường, khi giá bán giảm sẽ tạo động lực kích thích nhu cầu mua sắm của người tiêu dùng. Tuy nhiên, thực tế thị trường nông sản hè năm nay lại mang một màu sắc ảm đạm khi sức tiêu thụ vẫn chưa có sự bứt phá đáng kể. Ghi nhận tại nhiều chợ đầu mối và điểm bán lẻ cho thấy dù giá nhiều loại trái cây đã giảm sâu so với cùng kỳ năm trước, lượng khách mua vẫn khá thưa thớt.
Chị Nguyễn Thị Hạnh, tiểu thương kinh doanh trái cây tại chợ đầu mối Thủ Đức (TP.HCM) chia sẻ: "Giá trái cây năm nay rẻ hơn nhiều nhưng khách mua không đông như mọi năm. Có ngày lượng hàng bán ra chỉ đạt khoảng 60-70% so với cùng kỳ. Nhiều loại trái cây phải giảm giá liên tục mới tiêu thụ được”.
Theo các chuyên gia thị trường, sự mất cân đối tạm thời giữa cung và cầu là một trong những nguyên nhân khiến giá nông sản hè giảm mạnh. Ở phía cung, thời tiết thuận lợi giúp nhiều vùng sản xuất đạt năng suất cao, nhiều loại nông sản đồng loạt bước vào giai đoạn thu hoạch, lượng hàng hóa đưa ra thị trường tăng mạnh trong thời gian ngắn, tạo áp lực lớn lên giá bán.
Trong khi đó, ở phía cầu, người tiêu dùng ngày càng có xu hướng thắt chặt chi tiêu và ưu tiên cho các nhu cầu thiết yếu thay vì mua sắm với số lượng lớn. Vì vậy, không ít mặt hàng nông sản dù có giá hấp dẫn nhưng lượng tiêu thụ vẫn tăng chậm. Thực tế này cũng cho thấy mức giá thấp không còn là yếu tố duy nhất quyết định hành vi mua sắm của người tiêu dùng trong bối cảnh kinh tế còn nhiều biến động như hiện nay.
Áp lực vẫn đè nặng lên người nông dân
Giá nông sản giảm mạnh trong khi chi phí đầu vào vẫn duy trì ở mức cao đang khiến nhiều hộ sản xuất rơi vào tình thế khó khăn. Từ giống cây trồng, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến chi phí nhân công và vận chuyển đều chưa có dấu hiệu giảm đáng kể, khiến biên lợi nhuận ngày càng bị thu hẹp. Không ít nông dân dù đạt năng suất cao nhưng thu nhập thực tế lại không như kỳ vọng, thậm chí chỉ đủ bù đắp chi phí sản xuất.
Thực tế này phản ánh một điểm yếu cố hữu của ngành nông nghiệp khi phần lớn nông sản vẫn được tiêu thụ dưới dạng tươi hoặc nguyên liệu thô, trong khi các khâu chế biến, bảo quản và phân phối tạo ra giá trị gia tăng cao hơn lại chưa phát triển tương xứng. Vì vậy, mỗi khi thị trường biến động hoặc nguồn cung tăng mạnh, người nông dân thường là đối tượng chịu tác động trực tiếp nhất.
Bên cạnh đó, sản xuất nông nghiệp ở nhiều địa phương vẫn còn mang tính phân tán và thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa người nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và hệ thống thu mua. Hoạt động sản xuất phần lớn vẫn dựa vào kinh nghiệm hoặc diễn biến giá của các mùa vụ trước. Khi một loại nông sản đạt giá cao, nhiều hộ dân có xu hướng tăng diện tích canh tác hoặc mở rộng sản lượng ở vụ tiếp theo với kỳ vọng gia tăng lợi nhuận.
Tuy nhiên, do thiếu thông tin dự báo thị trường và cơ chế điều tiết sản lượng hiệu quả, nguồn cung thường tăng nhanh hơn nhu cầu tiêu thụ thực tế. Đến thời điểm thu hoạch, lượng hàng hóa đưa ra thị trường tăng lên quá lớn khiến áp lực tiêu thụ gia tăng và kéo giá bán giảm mạnh.
Trong khi đó, việc tiêu thụ nông sản vẫn chủ yếu phụ thuộc vào thương lái và các kênh phân phối truyền thống. Khi thị trường biến động hoặc sức mua suy giảm, người nông dân thường là đối tượng chịu tác động trực tiếp nhất do khả năng thương lượng giá còn hạn chế. Không ít hộ sản xuất buộc phải bán hàng ngay sau thu hoạch để thu hồi vốn, khiến lợi nhuận bị ảnh hưởng đáng kể.
Ông Nguyễn Văn An, hộ trồng thanh long tại Bình Thuận cho biết: “Năm nay thanh long được mùa nhưng giá thấp quá. Hiện thương lái chỉ mua khoảng 5.000–7.000 đồng/kg, trong khi chi phí phân bón, thuốc và nhân công đều tăng. Bán mức giá này thì người trồng gần như không có lãi".
Bên cạnh áp lực đầu ra, bài toán về bảo quản và tiêu thụ sau thu hoạch vẫn là điểm nghẽn lớn của ngành nông nghiệp. Việc thiếu hệ thống kho lạnh và cơ sở bảo quản hiện đại tại nhiều vùng sản xuất khiến nông sản tươi khó kéo dài thời gian lưu trữ. Khi áp lực tiêu thụ dồn vào một khoảng thời gian ngắn, người nông dân và thương lái thường buộc phải giảm giá để đẩy hàng, góp phần khiến vòng lặp “được mùa mất giá” tiếp tục tái diễn.
Cần thêm động lực cho thị trường tiêu dùng mùa hè
Trước bức tranh trầm lắng của thị trường nông sản, các hệ thống bán lẻ hiện đại đang được kỳ vọng trở thành cầu nối quan trọng giữa người sản xuất và người tiêu dùng, góp phần thúc đẩy sức mua trong giai đoạn cao điểm thu hoạch.
Ghi nhận tại nhiều chuỗi siêu thị lớn, hàng loạt chương trình khuyến mãi quy mô lớn đã được triển khai nhằm kích cầu tiêu dùng mùa hè. Theo đại diện hệ thống Saigon Co.op, từ ngày 28/5 đến 3/6, nhiều loại trái cây mùa hè như sầu riêng, vải và mận hậu bày bán tại các chuỗi siêu thị sẽ được giảm giá khoảng 20%, vừa giúp phục vụ nhu cầu tiêu dùng tăng cao vừa hỗ trợ tiêu thụ nông sản Việt.
Bên cạnh các chương trình ưu đãi tại hệ thống bán lẻ, nhiều địa phương và doanh nghiệp cũng đang đẩy mạnh hoạt động xúc tiến thương mại, tổ chức các tuần lễ nông sản, kết nối cung cầu và mở rộng kênh phân phối. Đây được xem là những giải pháp cần thiết trong ngắn hạn nhằm giảm áp lực tồn hàng, thúc đẩy tiêu thụ và hỗ trợ đầu ra cho nông sản trong nước.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng những biện pháp kích cầu này chỉ có thể giải quyết khó khăn trước mắt. Về dài hạn, để hạn chế tình trạng dư cung cục bộ và những đợt giảm giá sâu mỗi khi bước vào mùa thu hoạch, ngành nông nghiệp cần đẩy mạnh liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến, hệ thống phân phối và đơn vị xuất khẩu nhằm hình thành chuỗi giá trị bền vững.
Trao đổi tại một hội nghị về phát triển nông nghiệp gần đây, ông Phùng Đức Tiến, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng việc đẩy mạnh chế biến sâu, mở rộng thị trường tiêu thụ và tái cơ cấu sản xuất là những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao giá trị nông sản và giảm áp lực tiêu thụ trong mùa thu hoạch.
Song song đó, việc đầu tư vào công nghiệp chế biến sâu, nâng cao năng lực bảo quản sau thu hoạch và phát triển hệ thống logistics chuyên biệt sẽ giúp kéo dài thời gian lưu trữ, gia tăng giá trị sản phẩm và giảm áp lực tiêu thụ trong thời gian ngắn. Mặt khác, việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và xây dựng quy hoạch sản xuất gắn với nhu cầu thực tế của thị trường sẽ góp phần nâng cao khả năng thích ứng của ngành nông nghiệp trước những biến động cung - cầu.
Tóm lại, chìa khóa để giải bài toán tiêu thụ nông sản Việt không chỉ phụ thuộc vào sản lượng mà còn ở khả năng kết nối thị trường cùng khâu chế biến và bảo quản sau thu hoạch. Khi các mắt xích này được hoàn thiện, vòng lặp “được mùa mất giá” mới có thể từng bước được tháo gỡ, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp Việt Nam trong tương lai.
