“Người thầy là cốt lõi của cốt lõi” – nhận định của GS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP. HCM gợi ra một vấn đề căn bản trong tiến trình đổi mới giáo dục: Mọi cải cách cuối cùng đều phải đi qua lớp học, nơi giáo viên trực tiếp chuyển hóa chủ trương, chính sách thành hoạt động dạy và học.
Theo GS Sơn, chúng ta đã nói nhiều về chương trình, sách giáo khoa, chuyển đổi số, kiểm định chất lượng… nhưng điều cốt yếu nhất vẫn là con người. Trong giáo dục, người thầy không đơn thuần là người thực hiện những yêu cầu được đặt ra từ bên ngoài, mà phải có năng lực, điều kiện và không gian nghề nghiệp để chủ động sáng tạo, dẫn dắt sự phát triển của người học.
“Rất khó cải cách giáo dục hiệu quả nếu chưa thể chăm lo đúng mức và đúng nghĩa cho người thầy”, ông nhấn mạnh.
Từ thực tiễn tiếp xúc, làm việc với giáo viên và cán bộ quản lý ở nhiều vị trí, GS Sơn cho rằng, phát triển đội ngũ nhà giáo không thể chỉ dừng ở đào tạo lại hay những đợt bồi dưỡng kiến thức. Điều cần thiết hơn là kiến tạo một hệ sinh thái hỗ trợ giáo viên phát triển lâu dài.
Hệ sinh thái ấy phải bắt đầu từ chính sách tiền lương, đãi ngộ tương xứng; mở rộng cơ hội phát triển chuyên môn; có cơ chế khuyến khích sáng tạo và thăng tiến nghề nghiệp. Quan trọng hơn, cần hình thành thói quen tự học, tự bồi dưỡng thường xuyên, giúp giáo viên không ngừng nâng cao bản lĩnh và năng lực nghề nghiệp.
Theo ông, giáo viên cần được nhìn nhận như những nhà kiến tạo, thay vì chỉ là người thực thi. Khi được trao niềm tin, được hỗ trợ và có điều kiện phát triển, người thầy mới có thể chủ động đổi mới phương pháp, tạo ra những giá trị giáo dục phù hợp với yêu cầu của thời đại.
Không chỉ tuyển đủ, phải giữ được giáo viên có năng lực
Yêu cầu đặt người thầy vào trung tâm cải cách càng trở nên cấp thiết khi tình trạng thiếu giáo viên, thiếu phòng học và thiết bị dạy học vẫn là những điểm nghẽn ở nhiều địa phương.
Phát biểu tại nghị trường, đại biểu Nàng Xô Vi (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Ngãi) cho rằng, Nghị quyết số 71-NQ/TW đã nhấn mạnh yêu cầu đổi mới thể chế, phân cấp, phân quyền gắn với phân bổ nguồn lực; đồng thời bảo đảm đủ số lượng, chất lượng và cơ cấu giáo viên, biên chế theo quy định.
“Giải quyết tình trạng thiếu giáo viên không thể chỉ trông chờ vào tuyển dụng mới mà cần rà soát, điều tiết, điều động, luân chuyển đội ngũ giữa các địa bàn, cơ sở giáo dục, qua đó khắc phục tình trạng thừa, thiếu cục bộ”, nữ đại biểu nhấn mạnh.
Bài toán nhân lực giáo dục cũng không nằm riêng trong phạm vi quản lý của ngành giáo dục. Bộ GD&ĐT có trách nhiệm xây dựng chương trình, quy định tiêu chuẩn, chế độ làm việc, định mức giáo viên và chính sách đối với nhà giáo. Trong khi đó, việc bố trí, quản lý biên chế và phân bổ kinh phí cho các cơ sở giáo dục địa phương còn liên quan đến thẩm quyền của các cơ quan quản lý về tổ chức bộ máy, tài chính và chính quyền địa phương.
Vì vậy, đại biểu đề nghị tăng cường phối hợp giữa Bộ GD&ĐT với các bộ, ngành, địa phương, bảo đảm nhu cầu chuyên môn gắn với việc bố trí nhân lực và nguồn lực tài chính. Nếu thiếu sự phối hợp này, những chính sách dù được thiết kế đúng vẫn có thể gặp khó khăn khi triển khai ở cơ sở.
Đặc biệt, với vùng khó khăn, yêu cầu không chỉ là tuyển được giáo viên mà còn phải giữ chân được người có năng lực. Theo đại biểu Nàng Xô Vi, cần quan tâm đồng bộ đến tiền lương, phụ cấp, nhà công vụ, điều kiện đi lại, sinh hoạt và cơ hội phát triển nghề nghiệp.
Đại biểu cũng đề nghị sớm triển khai đầy đủ, hiệu quả các chính sách đối với nhà giáo theo Luật Nhà giáo. Việc Quốc hội khóa XV thông qua đạo luật này đã tạo sự phấn khởi trong đội ngũ, song chính sách tiền lương đối với nhà giáo vẫn là điều giáo viên ở cơ sở mong đợi.
“Cử tri ở cơ sở mong muốn chính sách này sớm được thực hiện”, đại biểu cho biết.
Không chỉ chế độ đãi ngộ, cách đánh giá giáo viên cũng cần thay đổi. Đại biểu Vi mong muốn chuyển trọng tâm từ việc hoàn thành hồ sơ, chứng chỉ sang đánh giá năng lực thực hành nghề nghiệp và sự tiến bộ của người học. Đây là cách tiếp cận thực chất hơn, bởi chất lượng giáo viên không thể chỉ được phản ánh qua văn bằng, chứng chỉ hay những bộ hồ sơ hoàn thiện.
Tháo gỡ từ biên chế đến điều kiện dạy học
Chia sẻ về những giải pháp đang triển khai, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn cho biết, sau quá trình sắp xếp, gần 30.000 cán bộ quản lý giáo dục đã được chuyển sang thực hiện nhiệm vụ dạy học, góp phần giảm tình trạng thiếu giáo viên.
“Bộ GD&ĐT đã hướng dẫn các địa phương khẩn trương sắp xếp đội ngũ, điều chuyển, luân chuyển giáo viên giữa các địa bàn nhằm khắc phục tình trạng thừa, thiếu cục bộ. Bộ cũng đang chuẩn bị ban hành thông tư điều chỉnh định mức giáo viên trên trường, lớp; đồng thời yêu cầu các địa phương thống kê đầy đủ, chính xác số lượng nhà giáo trên cơ sở dữ liệu toàn ngành”, Bộ trưởng nêu.
Dữ liệu này sẽ là căn cứ để đề xuất cấp có thẩm quyền bổ sung biên chế, tạo điều kiện tuyển dụng giáo viên trong thời gian tới.
Về cơ sở vật chất, Bộ trưởng cho biết, Luật Giáo dục và Nghị quyết số 71-NQ/TW đặt mục tiêu mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, tiến tới phổ cập giáo dục THPT và tương đương, bảo đảm người dân ở mọi địa phương có cơ hội học tập công bằng. Vì vậy, xây dựng đủ trường, lớp và bảo đảm đủ giáo viên là yêu cầu hàng đầu.
Trên cơ sở các nghị quyết của Chính phủ và chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ, Bộ GD&ĐT đã hướng dẫn các địa phương chuẩn bị trường, lớp, đầu tư cơ sở vật chất và thiết bị dạy học theo danh mục do Bộ ban hành, đáp ứng yêu cầu thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông.
Bộ trưởng cũng khẳng định rõ: “Những giải pháp về sắp xếp, điều tiết nhân lực và đầu tư cơ sở vật chất là cần thiết. Tuy nhiên, bài toán phát triển đội ngũ không thể chỉ được giải quyết bằng việc bổ sung biên chế hay phân bổ lại giáo viên. Điều quan trọng là tạo được môi trường để nhà giáo yên tâm công tác, có động lực cống hiến và cơ hội phát triển trong suốt quá trình làm nghề”.
Như GS Sơn đã nhiều lần nhấn mạnh, cần tạo cơ chế để giáo viên được sống bằng nghề, tự hào vì nghề và phát triển bền vững trong nghề. Một nền giáo dục chỉ có thể bứt phá khi chính sách đặt người thầy vào trung tâm cải cách, nhìn nhận họ không chỉ là người thực hiện mà còn là chủ thể kiến tạo sự đổi mới.
