Trao đổi với Nhà báo và Công luận, GS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm TP. HCM nhấn mạnh, giáo dục đạo đức cần chuyển từ “biết điều đúng” sang “làm được điều đúng” trong những hoàn cảnh có áp lực cảm xúc. Đạo đức học đường cần được thể hiện trong hành vi mỗi ngày, chứ không chỉ hiện diện trên bình diện chung và làm được điều ấy cần đầu tư đủ và dày về các tác động của nhà trường, gia đình và cộng đồng với sự nỗ lực tự thân của mỗi học sinh.
+ Thưa thầy, vì sao hành vi xúc phạm, đe dọa, thậm chí bạo lực với giáo viên vẫn xảy ra, và điều đó cho thấy những bất cập gì trong giáo dục đạo đức, văn hóa ứng xử học đường hiện nay?
- Những biểu hiện lệch chuẩn trong ứng xử học đường thường bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân đan xen. Tuy nhiên, có thể nhận diện ít nhất 3 vấn đề đáng quan tâm.
Thứ nhất, giáo dục đạo đức ở một số nơi vẫn thiên về truyền đạt chuẩn mực, nhắc nhở những điều nên làm và không nên làm, nhưng chưa chú trọng đúng mức đến việc hình thành năng lực ứng xử và khả năng tự điều chỉnh hành vi của học sinh trong những tình huống thực tế.
Thứ hai, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường đôi khi thiếu nhất quán, nhất là trong việc thiết lập giới hạn hành vi, hướng dẫn học sinh chịu trách nhiệm và giải quyết mâu thuẫn. Khi những yêu cầu giáo dục không đồng bộ, học sinh dễ lúng túng trong nhận thức về quyền, nghĩa vụ và những giới hạn cần tôn trọng.
Thứ ba, tác động của môi trường số khiến những lời xúc phạm, hành vi kích động hoặc việc lan truyền hình ảnh có thể nhanh chóng vượt khỏi phạm vi lớp học, làm gia tăng áp lực tâm lý và nguy cơ leo thang xung đột.
Điều đáng suy nghĩ là những biểu hiện này không chỉ phản ánh hạn chế trong nhận thức của một bộ phận học sinh, mà còn đặt ra yêu cầu phải nhìn lại cách thức giáo dục đạo đức, xây dựng văn hóa ứng xử và tổ chức những mối quan hệ trong nhà trường. Sự kính trọng đối với người thầy cần được hình thành từ nhận thức đúng, trải nghiệm tích cực và hành vi có trách nhiệm, chứ không thể chỉ được duy trì bằng những lời nhắc nhở hay yêu cầu tuân thủ.
+ Vậy nhà trường cần làm gì để giáo dục đạo đức trở thành năng lực ứng xử thực tế, giúp học sinh kiểm soát cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn và chịu trách nhiệm với hành vi của mình?
- Học sinh có thể nói rất hay về sự tôn trọng nhưng vẫn buông lời xúc phạm khi tức giận. Vì thế, nhà trường cần xem năng lực cảm xúc - xã hội là một thành tố của giáo dục toàn diện, không phải hoạt động phụ trợ chỉ tổ chức trong vài chuyên đề.
Có thể bắt đầu bằng những năng lực cụ thể: nhận diện và gọi tên cảm xúc; tự điều chỉnh khi căng thẳng; lắng nghe quan điểm khác biệt; giải quyết mâu thuẫn không dùng bạo lực; biết tìm kiếm sự trợ giúp và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Những năng lực ấy phải được thực hành trong giờ học, sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm và cả quá trình giải quyết những va chạm thường ngày. Chẳng hạn, trước một tình huống học sinh phản ứng gay gắt với lời nhắc của giáo viên, các em cần được luyện tập cách dừng phản ứng, diễn đạt bất đồng đúng mực, nhận diện hậu quả và lựa chọn phương án ứng xử khác.
Cũng cần đổi mới cách đánh giá học sinh, nhất là đánh giá trong sự tác động đa chiều của bối cảnh số, gia đình số... Không nên chỉ hỏi học sinh thuộc bao nhiêu quy tắc mà cần quan sát các em xử lý tình huống ra sao, có biết sửa lỗi, hợp tác và tôn trọng ranh giới của người khác hay không. Giáo viên phải được bồi dưỡng chuyên sâu hơn về tâm lý lứa tuổi, quản lý lớp học tích cực và hỗ trợ học sinh gặp khó khăn.
+ Ở góc độ chuyên gia, thầy nhìn nhận thế nào về mối quan hệ giữa “ba bên” gồm nhà trường, gia đình và xã hội; các bên cần phối hợp, phân định trách nhiệm ra sao để xây dựng chuẩn mực đạo đức học đường và ngăn ngừa vi phạm từ sớm?
- Xây dựng và cải tiến việc xây dựng chuẩn mực đạo đức học đường là điều chúng tôi nghĩ sẽ phù hợp hơn cả bởi chúng ta vẫn phải ghi nhận một số môi trường học đường hiện đại, văn minh, thân ái…
Lẽ dĩ nhiên, để làm điều này không thể giao riêng cho giáo viên chủ nhiệm hay bộ phận kỷ luật. Nhà trường chịu trách nhiệm xây dựng môi trường giáo dục an toàn, quy trình ứng xử và hỗ trợ; gia đình chịu trách nhiệm làm gương, giáo dục ranh giới hành vi và hợp tác khi con có khó khăn; xã hội, trong đó có truyền thông và các nền tảng số, cần góp phần hạn chế sự cổ vũ bạo lực, bảo vệ người bị xâm hại và lan tỏa cách ứng xử có trách nhiệm.
Điều đáng lo ngại là sau mỗi vụ việc, các bên thường tập trung tìm người phải kiểm điểm mà chưa phân tích đầy đủ những mắt xích phòng ngừa đã không vận hành. Vì vậy, cần một cơ chế phối hợp có phân công, có đầu mối và có khả năng kiểm tra. Gia đình cần được thông tin đủ sớm, đồng thời có trách nhiệm phối hợp thực hiện kế hoạch giáo dục và hỗ trợ, thay vì chỉ xuất hiện khi đã có quyết định kỷ luật. Nhưng chính gia đình cần phải là “pháo đài” phòng ngừa, là chiến tuyến an toàn và giảm thiểu sự xuất hiện hành vi lệch chuẩn của con em… như là lương tâm và trách nhiệm.
Hiệu quả không nên đo bằng số buổi tuyên truyền hay số học sinh bị xử lý mang tính hình thức. Cần theo dõi mức độ an toàn mà giáo viên và học sinh cảm nhận; tỷ lệ phản ánh được tiếp nhận và giải quyết đúng hạn; mức độ tái diễn hành vi; tỷ lệ trường hợp được hỗ trợ, theo dõi sau can thiệp; và sự cải thiện trong năng lực giải quyết xung đột. Đích đến là một môi trường mà thầy cô được tôn trọng và bảo vệ, học sinh được giáo dục bằng kỷ cương và lòng nhân ái, còn mỗi bên đều thực hiện trách nhiệm trước khi sự việc đáng tiếc xảy ra. Có như thế các tác động ngăn ngừa, định hướng giảm thiểu mới có những chuyển biến tích cực.
+ Trân trọng cảm ơn thầy!
