Một nhà khoa học đầu ngành có thể được một trường đại học mời về để xây dựng nhóm nghiên cứu, phát triển ngành đào tạo mới hoặc dẫn dắt chương trình hợp tác quốc tế. Nhưng nếu nhu cầu xuất hiện ngoài kỳ xét chức danh, cơ hội thu hút nhân tài có thể bị bỏ lỡ. Đây là một trong những bất cập mà cơ chế bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư vào bất kỳ thời điểm nào trong năm được kỳ vọng khắc phục.
Không còn phải chờ đợt để tìm người tài
Theo dự thảo Thông tư do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố, các cơ sở giáo dục đại học được trao quyền chủ động hơn trong tuyển chọn, bổ nhiệm và sử dụng đội ngũ giáo sư, phó giáo sư; ứng viên cũng có thể nộp hồ sơ tại nhiều trường.
Trao đổi với Báo Nhà báo và Công luận, GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ, Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển Nhân lực, cho rằng điểm đổi mới căn bản của dự thảo là chuyển từ tư duy xét công nhận ứng viên theo một quy trình chung sang quản trị nguồn nhân lực dựa trên nhu cầu phát triển và cạnh tranh chất lượng.
Theo ông, trong môi trường đại học hiện đại, nhu cầu thu hút chuyên gia không xuất hiện theo một thời điểm cố định. Một trường có thể cần nhà khoa học đầu ngành để mở ngành đào tạo mới, phát triển phòng thí nghiệm trọng điểm, xây dựng chương trình đào tạo tiến sĩ hoặc triển khai dự án nghiên cứu quốc tế.
Việc cho phép bổ nhiệm trong năm giúp các trường chủ động nắm bắt cơ hội, thay vì phải chờ một đợt xét chung. Nhà khoa học cũng có thêm lựa chọn về môi trường làm việc phù hợp với chuyên môn, định hướng nghiên cứu và khát vọng phát triển nghề nghiệp.
Đáng chú ý, cơ chế này có thể thúc đẩy sự dịch chuyển và phân bổ lại nguồn lực trí tuệ trong hệ thống giáo dục đại học. Các trường không chỉ cạnh tranh bằng thu nhập mà còn phải nâng cao chất lượng môi trường nghiên cứu, điều kiện làm việc, quyền tự chủ học thuật và cơ hội hợp tác quốc tế để thu hút người giỏi.
Bởi một trường đại học không thể trở thành đại học nghiên cứu có uy tín chỉ bằng cách gia tăng số lượng giáo sư, phó giáo sư. Điều quan trọng là đội ngũ này có tạo ra tri thức mới, hình thành nhóm nghiên cứu mạnh, phát triển chương trình đào tạo chất lượng cao và đào tạo được thế hệ nhà khoa học kế cận hay không.
Ông cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế thu hút đặc biệt đối với các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế có thành tích nổi bật, nhất là những người có khả năng xây dựng nhóm nghiên cứu mới, phát triển ngành khoa học mũi nhọn hoặc chuyển giao công nghệ có giá trị.
Tránh cuộc đua chạy theo số lượng giáo sư
Quyền chủ động lớn hơn cũng đồng nghĩa với nguy cơ cạnh tranh hình thức nếu các trường chỉ chú trọng gia tăng số lượng chức danh để cải thiện các chỉ số về đội ngũ.
Theo GS Sỹ, cần tránh tình trạng người được bổ nhiệm không thực sự tham gia giảng dạy, nghiên cứu hoặc hướng dẫn sau đại học. Việc thu hút bằng chức danh hay chế độ đãi ngộ mà thiếu điều kiện phát triển học thuật cũng khó tạo ra những đóng góp bền vững.
Một thách thức khác là nguy cơ nhân lực chất lượng cao tập trung vào những trường có điều kiện thuận lợi, trong khi các cơ sở tại địa phương, ngành khoa học đặc thù hoặc lĩnh vực mới phát triển gặp khó khăn trong thu hút nhân tài.
Vì vậy, cạnh tranh cần đi cùng các giải pháp hợp tác liên trường, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, chia sẻ phòng thí nghiệm và hình thành mạng lưới nghiên cứu liên ngành, liên vùng.
Việc bổ nhiệm cần gắn với cam kết trách nhiệm và sản phẩm học thuật cụ thể. Kết quả có thể được đánh giá theo chu kỳ ba đến năm năm, dựa trên chất lượng giảng dạy, nghiên cứu, đào tạo tiến sĩ, phát triển nhóm nghiên cứu và đóng góp cho xã hội.
Cùng với đó, tiêu chuẩn đánh giá giáo sư, phó giáo sư cần chuyển mạnh từ số lượng công trình sang chất lượng và ảnh hưởng khoa học thực chất.
6 trụ cột được chuyên gia đưa ra gồm: Chất lượng công bố và ảnh hưởng trích dẫn; đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ; sách chuyên khảo, sách tham khảo; sáng chế và chuyển giao công nghệ; năng lực giảng dạy; khả năng dẫn dắt học thuật và phát triển đội ngũ nghiên cứu.
"Không nên đồng nhất chất lượng nhà khoa học với số lượng bài báo, chỉ số h-index hay hệ số ảnh hưởng của tạp chí. Một công trình có đóng góp mới, được các nhóm nghiên cứu độc lập trích dẫn, sử dụng và phát triển có thể giá trị hơn nhiều bài báo ít tạo ra ảnh hưởng khoa học", GS Sỹ nhấn mạnh.
Trao quyền phải đi cùng cơ chế giám sát
Khi các trường được trao quyền chủ động lớn hơn trong bổ nhiệm, yêu cầu về tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trở thành vấn đề then chốt.
GS Sỹ mong muốn việc đánh giá ứng viên cần kết hợp tiêu chuẩn bắt buộc về năng lực, liêm chính học thuật; hệ thống minh chứng định lượng được chuẩn hóa và phản biện chuyên môn độc lập.
Mỗi ứng viên nên lựa chọn một số công trình khoa học tiêu biểu để thẩm định sâu, làm rõ đóng góp mới cho tri thức, vai trò thực chất của tác giả và mức độ ứng dụng của kết quả nghiên cứu trong cộng đồng khoa học hoặc thực tiễn.
Hội đồng bổ nhiệm cần bảo đảm năng lực chuyên môn, tính độc lập và kiểm soát chặt chẽ xung đột lợi ích. Sự tham gia của chuyên gia ngoài cơ sở và phản biện quốc tế cũng cần được tăng cường, nhất là đối với ứng viên giáo sư trong những lĩnh vực có hệ thống đánh giá quốc tế phát triển.
Bên cạnh đó, các trường cần công khai vị trí tuyển chọn, tiêu chuẩn, phương pháp đánh giá, kết quả và căn cứ lựa chọn; thiết lập cơ chế tiếp nhận, xử lý kiến nghị và kiểm soát tính trung thực của dữ liệu, quyền tác giả, đạo đức nghiên cứu.
Chuyên gia cũng đề xuất phát triển hệ thống hồ sơ học thuật điện tử có thể kiểm chứng, kết nối dữ liệu về công bố khoa học, trích dẫn, đào tạo sau đại học, sách, sáng chế và hoạt động giảng dạy. Bộ Giáo dục và Đào tạo nên thử nghiệm bộ tiêu chuẩn mới trên hồ sơ thực tế thuộc nhiều nhóm ngành trước khi triển khai rộng rãi, nhằm đánh giá độ tin cậy và bảo đảm công bằng giữa các lĩnh vực.