Những ngày qua, dư luận xôn xao trước thông tin một dự án đoạt giải Nhất cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh, sinh viên (VISEF) bị cho là có nhiều điểm tương đồng với một luận án tiến sĩ. Sau đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định không có cơ sở kết luận dự án sao chép hay đạo văn.
Trước kết luận này, GS.TS Lê Anh Vinh bày tỏ quan điểm: “Sự việc đã được cơ quan có trách nhiệm xem xét và có kết luận rõ ràng. Có lẽ người lớn nên khép lại ở đó, để học sinh không phải gánh thêm những áp lực không cần thiết”.
Tuy nhiên, theo ông, khép lại một sự việc cụ thể không đồng nghĩa với việc dừng lại những câu hỏi lớn hơn phía sau câu chuyện.
Từ một vụ việc, nhìn lại cách làm giáo dục
GS.TS Lê Anh Vinh hiện là Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam. Ông từng là học sinh chuyên Toán Trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên, giành Huy chương Bạc Olympic Toán quốc tế năm 2001, tốt nghiệp thủ khoa Đại học New South Wales (Australia), nhận bằng tiến sĩ Toán học tại Đại học Harvard (Mỹ) khi mới 27 tuổi và được phong hàm giáo sư năm 2020, trở thành giáo sư trẻ nhất Việt Nam thời điểm đó.
Là nhà toán học đồng thời có nhiều năm nghiên cứu về chính sách giáo dục, ông cho rằng câu chuyện lớn hơn cần được đặt ra là chúng ta đang kỳ vọng gì ở phong trào nghiên cứu khoa học trong trường phổ thông.
Theo GS Vinh, trong bất kỳ hệ thống giáo dục nào, với quy mô đủ lớn, luôn có những học sinh nổi bật. Khi các em được hướng dẫn tốt, có môi trường phù hợp, có năng lực và sự bền bỉ, việc tạo ra những kết quả xuất sắc là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Những thành tích như vậy rất đáng trân trọng. Nhưng nếu lấy một vài kết quả nổi bật để đại diện cho chất lượng chung của cả hệ thống thì đó là cách nhìn chưa đầy đủ.
“Có lẽ điều cần phân tích sâu hơn là một thói quen tư duy đã tồn tại khá lâu: Lấy thành tích đỉnh cao làm biểu tượng cho chất lượng giáo dục”, ông Vinh nói.
Khi “mũi nhọn” trở thành thói quen
Theo GS Vinh, trong một giai đoạn trước đây, cách tiếp cận tập trung vào mũi nhọn có lý do tồn tại.
Khi mặt bằng giáo dục còn thấp, nguồn lực hạn chế, việc dồn sức cho một nhóm học sinh xuất sắc để phát hiện tài năng, tạo hạt nhân tiên phong là điều dễ hiểu. Hệ thống trường chuyên, các đội tuyển học sinh giỏi hay các sân chơi học thuật từng đóng vai trò tích cực trong bối cảnh đó.
Tuy nhiên, ông cho rằng điều phù hợp ở một giai đoạn không có nghĩa sẽ đúng mãi về sau.
“Một mô hình chỉ có ý nghĩa khi nó biết tự giới hạn trong vai trò lịch sử của nó”, GS Vinh nêu quan điểm.
Theo ông, vấn đề là logic “mũi nhọn” ở nhiều nơi đã kéo dài quá lâu, từ giải pháp tình thế trở thành cách vận hành quen thuộc: chọn một số học sinh, dồn nguồn lực, tạo sản phẩm, lấy giải thưởng để chứng minh chất lượng.
Khi đó, mũi nhọn không còn kéo mặt bằng đi lên mà tách khỏi mặt bằng chung, vận hành theo logic riêng.
“Rồi nó quay ngược lại, trở thành một biểu tượng, một dạng trang sức”, ông nói và cho rằng đây là điểm cần thay đổi.
Giáo dục hiện đại phải được đo bằng phần nền
Theo GS.TS Lê Anh Vinh, một hệ thống giáo dục hiện đại không thể được đánh giá chủ yếu bằng những kết quả cá biệt, mà phải được nhìn qua độ dày của phần nền.
Điều đó không chỉ nằm ở việc có bao nhiêu học sinh rất xuất sắc, mà còn là bao nhiêu em được học trong môi trường tốt, có thời gian đọc thêm, có cơ hội làm thí nghiệm, triển khai dự án học tập, biết tự học, tự đặt câu hỏi và tự khám phá.
Nếu phần lớn học sinh không có những điều kiện đó, thì những thành tích đỉnh cao dù rất đáng quý vẫn chỉ phản ánh năng lực của một nhóm nhỏ được tuyển chọn và đầu tư tốt.
Với phong trào nghiên cứu khoa học học sinh hiện nay cũng vậy. Theo ông, điều quan trọng không phải chỉ là có bao nhiêu đề tài đi thi hay bao nhiêu giải thưởng được trao, mà là có bao nhiêu học sinh thực sự được sống trong một môi trường học tập mang tinh thần khoa học.
Một môi trường như vậy, theo các chuyên gia, phải khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, thử nghiệm, chấp nhận sai và rèn năng lực giải quyết vấn đề, thay vì chỉ hướng đến sản phẩm cuối cùng để mang đi dự thi.
“Muốn có nhân lực chất lượng cao, cái gốc vẫn là phổ thông”
Dẫn lại phát biểu gần đây của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn: “Muốn có nguồn nhân lực chất lượng cao, cái gốc vẫn phải là giáo dục phổ thông”, GS Vinh cho biết ông hoàn toàn đồng tình.
Theo ông, điều cần thiết nhất lúc này là sự chuyển dịch thật sự trong tư duy phát triển giáo dục: Từ chỗ tự hào quá sớm về phần ngọn sang kiên nhẫn bồi đắp phần gốc.
Khi nền tảng đủ vững, những đỉnh cao vẫn sẽ xuất hiện. Nhưng khi đó, thành tích xuất sắc sẽ không còn là ngoại lệ để trưng ra như biểu tượng, mà trở thành kết quả tự nhiên của cả một quá trình.
Nhìn rộng hơn, tranh cãi quanh cuộc thi Khoa học kỹ thuật Quốc gia cho thấy xã hội ngày càng quan tâm đến chất lượng thực chất của giáo dục, chứ không chỉ dừng ở bảng thành tích.
Điều này cũng đặt ra yêu cầu với các nhà trường và cơ quan quản lý: xây dựng sân chơi học thuật minh bạch, tạo cơ hội nghiên cứu cho nhiều học sinh hơn, đồng thời đánh giá đúng giá trị của các cuộc thi.
Bởi cuối cùng, giá trị lớn nhất của giáo dục không phải là có bao nhiêu giải thưởng, mà là có bao nhiêu học sinh được phát triển năng lực thật sự và trưởng thành từ quá trình học tập.
Trước đó, ngày 10/4, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) công bố kết quả xác minh đối với đề tài khoa học kỹ thuật của học sinh Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy (Ninh Bình), khẳng định không phát hiện dấu hiệu sao chép hay đạo văn như một số phản ánh trước đó.
Đề tài mang tên “Phát triển vật liệu Polyurethane Composite đa chức năng chống cháy, cách nhiệt, kháng vi sinh hướng tới ứng dụng trong xây dựng và đời sống” từng giành giải Nhất Cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh, sinh viên (VISEF) năm 2026, tổ chức vào tháng 3 vừa qua.
Theo kết luận của hội đồng, học sinh có đủ khả năng thực hiện dự án dưới sự hướng dẫn của giáo viên và sự hỗ trợ từ các nhà khoa học.
Các kỹ thuật phân tích như DTA, XRD, FT-IR – vốn bị cho là phức tạp – thực chất nằm trong phạm vi kiến thức có thể tiếp cận ở bậc phổ thông nếu được định hướng đúng.
Ngoài ra, hệ thống thiết bị phục vụ nghiên cứu đều có sẵn tại các cơ sở như Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội hay Đại học Bách khoa Hà Nội, cho phép học sinh tiếp cận và thực nghiệm trong điều kiện đảm bảo.
“Tổng thể, đề tài không có dấu hiệu sao chép hay đạo văn, mà thể hiện sự kế thừa có chọn lọc kết hợp với quá trình thực nghiệm độc lập và phân tích khoa học, tạo ra kết quả phù hợp với mục tiêu nghiên cứu đã đề ra”, Bộ GD&ĐT kết luận.
