Mong muốn xây dựng cơ chế hỗ trợ thiết thực hơn cho lực lượng chức năng
Theo Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, trong khoảng bảy năm qua, Hiệp hội đã nhiều lần đề nghị dành một nửa nguồn kinh phí của Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá cho Bộ Y tế và chuyển một nửa về Bộ Tài chính. Mỗi năm các doanh nghiệp thuốc lá đều nộp khoảng 485 tỷ đồng vào Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá và một phần ngân sách này được sử dụng để tuyên truyền về tác hại của thuốc lá.
Đề nghị này nhằm giúp Bộ Tài chính có cơ chế, thông qua nghị định hoặc thông tư cấp cho lực lượng chức năng, hỗ trợ phương tiện vận chuyển, phương tiện công vụ… cho Bộ đội Biên phòng, Công an và các lực lượng trực tiếp đấu tranh chống buôn lậu. Đến cuối năm 2025, Quỹ còn tồn khoảng gần 2.000 tỷ đồng chưa sử dụng hết và được chuyển sang Quỹ Phòng bệnh.
Mới đây, tại Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới được tổ chức tại TP.HCM, ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng thành viên Vinataba chia sẻ: “Hiệp hội đang tính toán xây dựng báo cáo cho Bộ Tài chính một cơ chế giống như dạng đầu tư hỗ trợ kinh phí tiêu hủy thuốc lá nhập lậu. Hiện nay, kinh phí hỗ trợ tiêu hủy là khoảng 4.500 đồng/bao và kinh phí hỗ trợ cho Ban Chỉ đạo là khoảng 200 đồng/bao. Chúng tôi sẽ nghiên cứu theo hướng xây dựng một cơ chế tương tự để có thể hỗ trợ thiết thực hơn cho các lực lượng chức năng”.
Theo ông Nghĩa, năm 2025, Vinataba đứng thứ 6 cả nước về nộp ngân sách trong khối doanh nghiệp nhà nước và đứng thứ 12 trên phạm vi cả nước nếu tính cả các doanh nghiệp tư nhân và các tập đoàn lớn. Điều này có ý nghĩa rằng, nếu công tác chống buôn lậu giúp giảm được 1% hoặc 2% thị phần thuốc lá nhập lậu thì Vinataba và các doanh nghiệp thuộc Hiệp hội sẽ đóng góp thêm một khoản ngân sách rất lớn cho Nhà nước.
Về vấn đề này có thể tham khảo kinh nghiệm của ngành thuốc lá Trung Quốc. Năm 2025, ngành thuốc lá Trung Quốc nộp ngân sách khoảng 251 tỷ USD. Một trong những nguyên nhân là công tác chống buôn lậu được thực hiện rất hiệu quả, thuốc lá nhập lậu được kiểm soát tốt, giá bán của sản phẩm hợp pháp được duy trì ở mức cao và nguồn thu ngân sách được bảo đảm.
Quy định cấm trưng bày cần xem xét yếu tố đặc thù của môi trường kinh doanh
Cũng tại Hội nghị này, các đại biểu đã có những góp ý liên quan đến đề xuất cấm trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức của Bộ Y tế tại dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Tại Hội nghị, ông Trần Lê Minh, Phó trưởng Ban thị trường Hiệp hội thuốc lá Việt Nam cho biết trong hai năm 2024 và 2025, toàn ngành đã nộp ngân sách trên 50.000 tỷ đồng. Trong khi đó, thuốc lá nhập lậu gây thất thu cho ngân sách khoảng 4.000 - 5.000 tỷ đồng mỗi năm. Đồng thời, việc mua bán, giao dịch các sản phẩm này còn gây thất thoát ngoại tệ của đất nước khoảng 400 triệu USD.
Riêng đối với ngành thuốc lá, việc tiêu thụ các sản phẩm thuốc lá nhập lậu làm mất sản lượng nguyên liệu 17,000 tấn/năm, mất việc làm 39,000 nông dân và 515,000 lao động trong chuỗi ngành thuốc lá, bao gồm sản xuất, thương mại và dịch vụ. Về an ninh kinh tế - xã hội, thuốc lá nhập lậu làm gia tăng hoạt động của các loại tội phạm khi các đối tượng thực hiện hoạt động vận chuyển, mua bán lén lút, gây rủi ro, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng của cán bộ, chiến sĩ thực thi nhiệm vụ.
“Với ngành thuốc lá hợp pháp, hoạt động trưng bày hiện được quy định theo hướng mỗi điểm bán được trưng bày một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá. Theo dự thảo Luật, toàn bộ hoạt động trưng bày sản phẩm thuốc lá có thể bị cấm và tại điểm bán sẽ không còn hình ảnh hay sản phẩm thuốc lá nào được trưng bày”, ông Minh chia sẻ.
Trong khi đó, theo ông, việc trưng bày là một trong những căn cứ để người tiêu dùng nhận diện sản phẩm hợp pháp. Khi cấm toàn bộ hoạt động trưng bày, người tiêu dùng có thể không phân biệt được giữa sản phẩm hợp pháp và sản phẩm nhập lậu.
Theo đại diện Hiệp hội Thuốc lá, giá sản phẩm thuốc lá sản xuất trong nước sẽ tăng cao hơn rất nhiều so với giá thuốc lá nhập lậu sau khi áp dụng tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá từ đầu 2027. Biên giới, nông thôn chịu áp lực cạnh tranh giá lớn, từ đó tạo ra nguy cơ tiếp tay tiêu thụ hàng lậu. Bên cạnh đó, hoạt động buôn bán, kinh doanh đang chuyển dịch mạnh sang các kênh online. Đặc biệt, có nguy cơ giả nhãn hiệu nội địa chính hãng để hưởng chênh lệch.
Ông Minh cho rằng trong bối cảnh này cần phải có những giải pháp quyết liệt. Thứ nhất, cần truyền thông đến người dùng, điểm bán nâng cao ý thức sử dụng sản phẩm chính hãng, tuyệt đối không mua bán hàng hóa không rõ nguồn gốc/nhập lậu. Thứ hai, quản lý nghiêm ngặt kênh online đối với hoạt động mua bán, giới thiệu sản phẩm thuốc lá. Cuối cùng, “cần thiết kế lộ trình cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá hợp pháp phù hợp môi trường kinh doanh của Việt Nam, ông Minh nhấn mạnh trong bài báo cáo tại Hội nghị”.
Cần triển khai thí điểm cấm trưng bày với giai đoạn chuyển tiếp 18 - 24 tháng
Với lộ trình này, ông Minh cho rằng, về hiệu lực thi hành, đề xuất cần có giai đoạn chuyển tiếp 18-24 tháng nên được cân nhắc để cơ quan chức năng hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức tập huấn, chuẩn hóa quy trình kiểm tra và giúp các điểm bán thích ứng trước khi quy định được áp dụng trên diện rộng. Ngay cả Singapore - quốc gia có diện tích nhỏ, hệ thống quản lý tập trung và nguồn lực thực thi mạnh - cũng dành thời gian chuyển tiếp trước khi thực hiện đầy đủ lệnh cấm trưng bày. Điều này cho thấy lộ trình không nhất thiết đồng nghĩa với trì hoãn mục tiêu chính sách, mà có thể là một phần của quá trình bảo đảm tuân thủ.
Về phạm vi thi hành, nên có thí điểm trước khi áp dụng toàn quốc. Có thể lựa chọn ba nhóm địa bàn khác nhau: một đô thị lớn, một tỉnh biên giới và một địa phương có tỷ lệ bán lẻ truyền thống cao. Việc thí điểm cần đo đồng thời cả chỉ số sức khỏe và chỉ số thực thi: mức độ tiếp xúc với sản phẩm, tỷ lệ tuân thủ, thời gian kiểm tra, số vụ vi phạm được phát hiện, chi phí của điểm bán và sự thay đổi giao dịch trên môi trường số. Nếu kết quả cho thấy cấm hoàn toàn mang lại lợi ích rõ ràng và có thể thực thi hiệu quả, đó sẽ là cơ sở bằng chứng vững chắc để nhân rộng. Ngược lại, nếu xuất hiện vấn đề, chính sách vẫn còn dư địa điều chỉnh trước khi tác động đến toàn bộ thị trường.
Một chính sách có khả năng giải quyết nhiều vấn đề cùng lúc mới có thể tạo ra hiệu quả bền vững cho sức khỏe cộng đồng, công tác quản lý thị trường, và các khía cạnh kinh tế - xã hội khác.
