Đây là hai chính sách đáng chú ý trong Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được Bộ Y tế xây dựng.
Theo kế hoạch, hồ sơ dự án luật sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi trình Quốc hội khóa XVI xem xét tại kỳ họp thứ 2 vào tháng 10. Nếu được thông qua, luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027.
Luật hóa lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng
Theo Bộ Y tế, sau 13 năm thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, tỷ lệ hút thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành đã giảm từ 23% năm 2010 xuống 20% năm 2021.
Tuy nhiên, sự xuất hiện và lan rộng của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng các sản phẩm thuốc lá mới đang tạo ra thách thức mới. Những sản phẩm này ngày càng hiện diện công khai, trong khi việc kiểm soát, xử lý vẫn còn những khoảng trống pháp lý.
Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ ba ASEAN. Theo ước tính từ Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu được WHO trích dẫn, thuốc lá liên quan đến hơn 100.000 ca tử vong tại Việt Nam mỗi năm, gồm khoảng 84.500 người hút thuốc chủ động và 18.800 người tử vong do phơi nhiễm khói thuốc thụ động.
Gánh nặng kinh tế cũng rất lớn. Chi phí liên quan đến sức khỏe do thuốc lá ước tính tương đương 1,14% GDP năm 2022, trong đó tổng chi phí y tế khoảng 108.700 tỷ đồng.
Trước thực tế này, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết 173, cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025.
Những số liệu ban đầu cho thấy tác động của chính sách. Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai ghi nhận số ca cấp cứu liên quan thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng giảm khoảng 70% trong 10 tháng sau khi lệnh cấm có hiệu lực so với cùng kỳ trước đó. Bộ Công an cũng ghi nhận số vụ việc liên quan các sản phẩm này giảm mạnh trong giai đoạn đầu thực hiện.
WHO đánh giá Việt Nam là một trong những nước đi đầu trong kiểm soát thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Đến giữa năm 2025, 46 quốc gia đã cấm bán thuốc lá điện tử; tại ASEAN, 8/10 quốc gia áp dụng lệnh cấm tính đến tháng 2/2026. Ngoài ra, 24 quốc gia đã cấm thuốc lá nung nóng.
Tuy nhiên, lệnh cấm hiện mới được quy định tại nghị quyết của Quốc hội, chưa được luật hóa đầy đủ các khái niệm và hành vi liên quan. Điều này gây khó khăn trong thực thi, nhất là việc xử lý các linh kiện, bộ phận rời và dung dịch được sử dụng để lắp ráp thuốc lá điện tử.
Vì vậy, dự thảo luật lần này đề xuất đưa lệnh cấm vào Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đồng thời bổ sung khái niệm và quy định cụ thể về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, các sản phẩm thuốc lá mới cũng như thiết bị, linh kiện, bộ phận và dung dịch liên quan.
Cấm cả việc trưng bày thuốc lá tại điểm bán
Một chính sách đáng chú ý khác là cấm hoàn toàn việc trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán.
Quy định hiện hành cho phép mỗi nhãn hiệu được trưng bày không quá một bao, một tút hoặc một hộp. Theo Bộ Y tế, nếu coi quảng cáo là một hình thức tiếp thị trực tiếp thì việc trưng bày thuốc lá tại nơi bán cũng có tác động tương tự, khi sản phẩm được đặt ở vị trí dễ nhìn, ngay tầm mắt khách hàng.
Các chuyên gia y tế cho rằng, đây đặc biệt là vấn đề đáng lưu tâm với trẻ em. Việc thường xuyên nhìn thấy bao thuốc, logo và tên thương hiệu có thể khiến thuốc lá trở nên quen thuộc, bình thường trong đời sống, từ đó làm tăng nguy cơ trẻ thử hút khi lớn lên.
Một số nghiên cứu trong nước cho thấy, khoảng 12% điểm bán thuốc lá vi phạm quy định về quảng cáo và trưng bày. Trung bình có 12,7 điểm bán thuốc lá trong phạm vi 100m quanh mỗi trường học. Khoảng 57% điểm bán trưng bày thuốc lá trong tầm mắt trẻ em và 28% đặt thuốc lá cạnh những mặt hàng hấp dẫn trẻ như bánh kẹo, đồ chơi.
Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, xu hướng hạn chế sự hiện diện của thuốc lá tại điểm bán ngày càng rõ. Đến năm 2024, 59 quốc gia đã cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Các nghiên cứu tại New Zealand, Ireland, Canada, Australia và một số nước châu Âu ghi nhận mức độ trẻ em nhìn thấy thuốc lá, nhận diện thương hiệu và nguy cơ thử hút giảm sau khi chính sách được áp dụng.
Hai đề xuất trên nằm trong tổng thể sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, theo hướng siết kiểm soát từ sản phẩm, điểm bán đến khả năng tiếp cận của người sử dụng.
Mục tiêu cuối cùng, theo Bộ Y tế, không chỉ là giảm số người hút thuốc hôm nay, mà quan trọng hơn là ngăn một thế hệ mới bắt đầu sử dụng thuốc lá.
