Tại hội nghị thường niên của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ở Bangkok, Thái Lan, khả năng chống chịu của kinh tế toàn cầu là chủ đề được nhắc đến nhiều lần. Trong sáu tháng qua, dù giá dầu tăng mạnh và căng thẳng địa chính trị leo thang, kinh tế thế giới vẫn tránh được một đợt suy giảm nghiêm trọng như nhiều người lo ngại. Tăng trưởng tiếp tục được hỗ trợ bởi làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI), trong khi thị trường chứng khoán chưa xảy ra một đợt sụp đổ trên diện rộng.
Clemence Landers, Phó Chủ tịch Trung tâm Phát triển Toàn cầu có trụ sở tại Washington, cho rằng kinh tế thế giới đã liên tiếp đối mặt với những cú sốc lớn, từ đại dịch Covid-19, xung đột tại Ukraine, gián đoạn chuỗi cung ứng đến chiến tranh tại Iran, nhưng chưa xảy ra một cuộc khủng hoảng đồng loạt trên quy mô lớn. Theo bà, nhiều nền kinh tế đang thể hiện sức chống chịu vượt xa những gì các quy luật thông thường có thể dự đoán.
Tuy nhiên, IMF cảnh báo khả năng chống chịu này không phải không có cái giá và cũng không thể kéo dài vô thời hạn. Trong Báo cáo Triển vọng Kinh tế Thế giới (WEO), tổ chức này nhấn mạnh những lựa chọn chính sách cấp bách mà các chính phủ phải thực hiện để bảo vệ nền tảng kinh tế trước những cú sốc tiếp theo.
Một trong những sức ép trước mắt đến từ chi phí hỗ trợ năng lượng. Theo IMF, các biện pháp mà chính phủ nhiều nước triển khai để bảo vệ người dân trước đợt tăng giá dầu liên quan đến cuộc chiến tại Iran đã tiêu tốn nguồn lực tương đương 0,5% GDP toàn cầu.
Nhiều quốc gia khó có thể duy trì mức hỗ trợ này trong thời gian dài. Một số chính phủ đã bắt đầu thu hẹp các khoản trợ cấp, đồng nghĩa với việc người dân phải tự gánh thêm chi phí năng lượng. IMF khuyến nghị các nước kiểm soát chi tiêu, để giá cả phản ánh sát hơn tín hiệu cung cầu và chỉ hỗ trợ những nhóm thực sự cần thiết trong thời gian giới hạn, thay vì trợ cấp đại trà.
Nợ công thu hẹp dư địa ứng phó khủng hoảng
Bên cạnh chi phí năng lượng, IMF đặc biệt lo ngại tình trạng tài chính công ngày càng thiếu bền vững, nhất là tại các nền kinh tế phát triển. Báo cáo WEO dự báo nhóm nước này sẽ ghi nhận mức thâm hụt ngân sách trong năm nay cao nhất kể từ giai đoạn tồi tệ nhất của đại dịch Covid-19.
Nợ công của các nền kinh tế phát triển được dự báo tăng từ mức 108% GDP năm ngoái lên 115% GDP trong vòng năm năm tới. Theo IMF, nhiều quốc gia đã sử dụng phần lớn dư địa tài khóa để ứng phó với các cú sốc liên tiếp, khiến khả năng đáp ứng những nhu cầu chi tiêu mới trở nên hạn chế.
Trong khi đó, các chính phủ vẫn phải đối mặt với áp lực chi phí ngày càng lớn từ tình trạng già hóa dân số, biến đổi khí hậu và nhu cầu bảo đảm an ninh quốc gia. Khi nợ công đã ở mức cao, việc tiếp tục vay thêm để xử lý những vấn đề này có thể khiến ngân sách dễ tổn thương hơn trước biến động kinh tế.
Lo ngại về tình trạng chi tiêu quá mức của chính phủ cũng được cho là một trong những yếu tố thúc đẩy làn sóng bán tháo trái phiếu chính phủ gần đây, khiến lợi suất tăng lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, diễn biến này cũng phản ánh kỳ vọng cao hơn về lạm phát và tăng trưởng.
Tổng giám đốc IMF Kristalina Georgieva cho rằng nhiều quốc gia đã bỏ lỡ cơ hội củng cố ngân sách trong giai đoạn phục hồi sau đại dịch. Mỗi cú sốc mới lại khiến nợ công tăng thêm, làm các chính phủ khó ứng phó nếu khủng hoảng tiếp tục xảy ra, đồng thời buộc họ phải dành tỷ trọng lớn hơn trong nguồn thu thuế để trả nợ.
Bà kêu gọi các nhà hoạch định chính sách, đặc biệt tại Mỹ, khẩn trương củng cố nền tảng tài chính công trước khi những điểm yếu hiện hữu trở nên nghiêm trọng hơn. Tuy nhiên, việc thắt chặt ngân sách có thể vấp phải phản ứng từ người dân, những người đã liên tiếp chịu ảnh hưởng của các cú sốc kinh tế và chi phí sinh hoạt tăng cao.
Tại Anh, IMF đánh giá tích cực các biện pháp cắt giảm thâm hụt ngân sách, dù thị trường trái phiếu chưa phản ánh rõ sự cải thiện này. Bà Georgieva cho rằng Anh đã thực hiện những bước đi quyết liệt để kiểm soát thâm hụt, nhưng với vị thế là một trung tâm tài chính toàn cầu, nước này cũng chịu sự giám sát chặt chẽ hơn từ thị trường.
Những bất đồng quốc tế càng khiến việc phối hợp chính sách trở nên khó khăn. Cuộc họp các bộ trưởng tài chính G20 tại Bangkok kết thúc mà không có thông cáo chung, cho thấy những trở ngại trong việc đạt được đồng thuận giữa các nền kinh tế trong bối cảnh chia rẽ địa chính trị gia tăng. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent vắng mặt tại hội nghị, trong khi phía Anh nhấn mạnh sự cần thiết của việc tiếp tục hỗ trợ Ukraine. Việc phái đoàn Nga tham dự cuộc họp cũng gây bất bình trong giới chức Anh.
Anh sẽ đảm nhận chức chủ tịch G20 vào năm tới, với những ưu tiên bao gồm quản lý AI và thúc đẩy phát triển quốc tế. Tuy nhiên, việc xây dựng đồng thuận giữa các thành viên, đặc biệt khi những khác biệt về lợi ích ngày càng sâu sắc, sẽ là thách thức lớn đối với nỗ lực tăng cường hợp tác đa phương.
Nguy cơ điều chỉnh trên thị trường AI
Rủi ro lớn thứ hai mà IMF cảnh báo là khả năng thị trường AI điều chỉnh mạnh sau giai đoạn tăng trưởng nóng. Bà Georgieva cho rằng kỳ vọng của nhà đầu tư có thể tăng nhanh hơn nhiều so với năng suất thực tế mà công nghệ này mang lại, tạo tiền đề cho sự thất vọng trong tương lai gần.
Kevin Warsh, quan chức tại Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), cũng đặt câu hỏi về cách lợi nhuận sẽ được phân chia trong thị trường AI và liệu những doanh nghiệp, nhà đầu tư đang đặt cược vào lĩnh vực này có thực sự thu được lợi ích như kỳ vọng hay không.
AI không chỉ thúc đẩy giá cổ phiếu công nghệ mà còn tạo ra nhu cầu thực tế đối với chip, thiết bị và cơ sở hạ tầng phục vụ hoạt động tính toán. Tuy nhiên, lợi ích từ làn sóng đầu tư này đang tập trung đáng kể tại một số nền kinh tế, trong đó có Đài Loan và Hàn Quốc. Vì vậy, bất kỳ sự đảo chiều nào của thị trường cũng có thể tạo ra tác động lan tỏa vượt ra ngoài lĩnh vực công nghệ.
Trong báo cáo về ổn định tài chính toàn cầu, IMF đã chỉ ra những rủi ro liên quan đến khoản nợ ngày càng tăng để tài trợ cho sự bùng nổ AI, mối liên kết tài chính phức tạp giữa các doanh nghiệp và mức độ sử dụng đòn bẩy cao của nhà đầu tư, bao gồm các quỹ đầu cơ.
Đòn bẩy tài chính, tức sử dụng vốn vay để gia tăng quy mô đầu tư, có thể khuếch đại lợi nhuận khi thị trường đi lên nhưng cũng làm tổn thất nghiêm trọng hơn khi giá tài sản giảm. Bài học từ những cuộc khủng hoảng tài chính trong quá khứ cho thấy việc vay nợ quá mức có thể khiến một đợt điều chỉnh thị trường nhanh chóng lan rộng.
Những dấu hiệu bất ổn đã xuất hiện trên một số thị trường châu Á. Chỉ số chứng khoán Kospi của Hàn Quốc giảm 14,5% trong tuần, đánh dấu mức giảm hàng tuần mạnh nhất kể từ tháng 10/2008, thời điểm cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu diễn biến căng thẳng. Làn sóng bán tháo tập trung vào các nhà sản xuất chip như Samsung và SK Hynix.
Các nhà phân tích cho rằng sự hoài nghi về mức độ vay nợ, các cam kết chi tiêu và khả năng tạo ra lợi nhuận trong tương lai của các doanh nghiệp AI đang gây sức ép lên tâm lý thị trường. Trái phiếu của CoreWeave, doanh nghiệp vận hành trung tâm dữ liệu, giảm mạnh và tiến gần tới mức giá thường gắn với các khoản nợ gặp khó khăn nghiêm trọng.
Tại Mỹ, kỳ vọng Fed tiếp tục tăng lãi suất cũng gia tăng sau khi dữ liệu cho thấy lạm phát giá tiêu dùng trong tháng 9 đi lên, cùng với áp lực giá tại các nhà máy. Những lo ngại này góp phần kéo các cổ phiếu công nghệ đi xuống, khiến chỉ số Nasdaq giảm 2% trong khoảng thời gian từ thứ Hai đến thứ Năm tuần này.
Diễn biến trên cho thấy sức chống chịu của kinh tế toàn cầu đang đứng trước phép thử mới. Trong khi đầu tư AI tiếp tục hỗ trợ tăng trưởng, những khoản nợ phục vụ làn sóng đầu tư này và kỳ vọng lợi nhuận quá cao có thể trở thành nguồn bất ổn nếu kết quả kinh doanh không đáp ứng được kỳ vọng.
Tại hội nghị ở Bangkok, các nhà hoạch định chính sách vẫn có lý do để ghi nhận khả năng đứng vững của kinh tế thế giới trước hàng loạt cú sốc. Nhưng theo cảnh báo của IMF, các rủi ro đã được giải quyết. Nợ công cao đang thu hẹp dư địa ứng phó của chính phủ, trong khi sự phụ thuộc vào làn sóng đầu tư AI có thể khiến thị trường dễ tổn thương hơn trước một đợt điều chỉnh mạnh.
Nếu giai đoạn tăng trưởng hiện tại chuyển thành suy thoái, những điểm yếu này có thể khuếch đại tác động lên toàn bộ nền kinh tế. Khi đó, khả năng chống chịu mà thế giới đang chứng kiến có thể bộc lộ rõ giới hạn của nó.
