Chuyến phép cuối cùng dừng lại nơi trận địa
Những ngày tháng Bảy, bên bàn thờ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Đăng Cát (ở thôn Hưng Tân 1, xã Hưng Nguyên Nam, Nghệ An) hương vẫn nghi ngút tỏa. Người thân, bà con lối xóm lại nhớ về người chiến sĩ đã ngã xuống trong trận đầu đánh thắng không quân Mỹ trên bầu trời miền Bắc. Anh đã nằm xuống trong ngày được về phép thăm người vợ trẻ và gia đình khiến thân nhân xót xa.
Anh hùng Phan Đăng Cát (1940-1964) là con thứ 3 trong gia đình có 7 anh chị em. Là con trai trưởng, Phan Đăng Cát sớm biết đỡ đần cha mẹ. Thuở niên thiếu, sau mỗi giờ học anh lại ra đồng chăn bò, phụ giúp cha mẹ công việc đồng áng.
Hiền lành, chịu khó và thông minh, sau khi hoàn thành chương trình phổ thông, Phan Đăng Cát được địa phương cử đi học lớp y tá rồi trở về phục vụ nhân dân. Nhưng khi Tổ quốc cần, anh đã tình nguyện ra chiến trận. Đó là năm 1961, Phan Đăng Cát nhập ngũ, trở thành chiến sĩ Đại đội pháo 138, Trung đoàn Phòng không 280.
Trong thời gian chiến đấu, những lá thư người lính trẻ gửi về cho gia đình luôn kể chuyện huấn luyện, chuyện đồng đội, không bao giờ than khổ. Có lần, anh vui mừng báo tin được cấp trên tin tưởng giao nhiệm vụ Khẩu đội trưởng. Mỗi dòng thư đều khiến gia đình yên lòng và thêm tự hào về người con đang ngày đêm canh giữ bầu trời quê hương.
Dù đơn vị chiến đấu chỉ cách nhà hơn chục cây số nhưng phải gần 2 năm sau ngày nhập ngũ, anh mới được nghỉ phép. Cũng trong lần trở về ấy, anh và người bạn học cũ Hồ Thị Sâm nên duyên vợ chồng.
Đám cưới thời chiến giản dị nhưng tràn ngập hạnh phúc. Chỉ 5 ngày sau đám cưới, anh chia tay người vợ trẻ, gia đình để trở về đơn vị. Vợ chồng chưa kịp bén hơi đã xa nhau. Ngày chồng trở lại đơn vị, người vợ trẻ nén nỗi nhớ thương, lặng lẽ tiễn chồng lên đường.
Một thời gian sau, gia đình nhận được thư báo đầu tháng 8 anh sẽ lại về phép. Mọi người đều háo hức chờ đợi, nhất là người vợ trẻ đếm ngược từng ngày để chờ cuộc đoàn viên. Nhưng rồi, cuộc đoàn viên ấy đã không bao giờ đến.
Trưa ngày 5/8/1964, từ nhà nhìn về phía thị xã Vinh, cả gia đình nghe tiếng bom dội liên hồi. Máy bay địch đã tấn công vào một số mục tiêu của thành phố Vinh. Ngay lập tức, Phan Đăng Cát bỏ ba lô, lao ra trận địa chiến đấu cùng đồng đội. Khói lửa cuồn cuộn bốc lên phía trận địa phòng không. Sáng hôm sau, tin dữ đến, người lính Phan Đăng Cát đã hy sinh.
Đồng đội kể lại, sáng hôm ấy anh đã hoàn tất thủ tục nghỉ phép về thăm gia đình, thăm người vợ trẻ, chỉ còn ăn xong bữa cơm trưa là lên đường về nhà. Thế nhưng khi máy bay Mỹ bất ngờ ập tới, người Khẩu đội trưởng quyết định ở lại cùng đồng đội chiến đấu.
Phan Đăng Cát trong vai trò khẩu đội trưởng, với lá cờ chỉ huy trên tay, mắt dõi theo từng chiếc máy bay địch để hạ quyết tâm chính xác bắn đúng thời cơ. Hai lần bị thương do mảnh rốc két, lần thứ nhất một mảnh găm vào cánh tay, lần thứ hai găm vào đùi, anh tự băng bó vết thương rồi kiên cường phất cao lá cờ chỉ huy.
Đến lần thứ ba, anh ngã xuống ngay trong công sự trên tay vẫn còn cầm chắc lá cờ đỏ sao vàng. Máu người chiến sĩ hòa vào màu đỏ của lá cờ Tổ quốc. Chuyến phép cuối cùng mãi mãi dừng lại nơi trận địa. Hiện lá cờ chỉ huy của anh được lưu giữ tại viện Bảo tàng Quân đội nhân dân Việt Nam.
Người anh hùng trong ký ức người ở lại
62 năm trôi qua, nhưng mỗi lần nhắc đến người anh cả trong gia đình, những người em của liệt sĩ Phan Đăng Cát vẫn không giấu được sự xúc động. Ông Phan Đăng Sơn (SN 1957, em trai thứ 6 của liệt sĩ Cát) chia sẻ: “Ngày anh Cát nhập ngũ, tôi khoảng 8 tuổi nên những kỷ niệm với anh không nhiều. Tôi chỉ nhớ hình dáng rắn rỏi, gương mặt sáng sủa của bác. Bác hiền lành, ít nói nhưng luôn quan tâm đến bố mẹ, các em trong nhà. Bác động viên các em cố gắng học hành, giúp đỡ bố mẹ”.
Còn đối với ông Phan Thái Dương - người em gần gũi nhất với anh hùng Phan Đăng Cát, hình ảnh người anh trai hiền lành, trắng trẻo vẫn nguyên vẹn trong ký ức. Hai anh em sát tuổi, từ nhỏ ông Dương đã được anh bế bồng, chăm sóc. Những chiếc bánh, củ khoai, bát cơm ít ỏi của những năm tháng khó khăn luôn được người anh nhường phần cho em. Vì thế, mỗi khi nhắc lại người anh đã hy sinh nơi chiến trận, đôi mắt ông Dương lại đỏ hoe.
Người thân liệt sĩ kể lại, ngày nhận tin dữ, cả gia đình gần như gục ngã. Người em trai Phan Thái Dương lập tức xin nhập ngũ để trả thù cho anh nhưng vì hoàn cảnh gia đình không được chấp thuận. Ông được động viên đi học ngành y và sau này trở thành bác sỹ, từng giữ chức quan trọng trong bệnh viện. Những người em khác là Phan Đăng Mạo, Phan Đăng Sơn và Phan Đăng Thủy tiếp bước anh lên đường chiến đấu ở nhiều chiến trường.
Còn với người vợ trẻ Hồ Thị Sâm thì nỗi đau mất chồng không thể đo đếm. Chỉ vỏn vẹn 5 ngày làm vợ, rồi lặng lẽ chờ chồng, để rồi đúng ngày chồng chuẩn bị về phép thì nhận tin anh đã hy sinh. “Chị ấy buồn suy sụp nhiều lắm. Chị ấy còn nói sẽ ở vậy thờ anh, không đi bước nữa. Ngày đó, gia đình tôi động viên mãi chị mới tái giá”, ông Sơn kể về người chị dâu với sự kính trọng.
Sau này, theo lời khuyên của bố mẹ chồng, chị Sâm đi thêm bước nữa. Dù đã tái giá nhưng bà và gia đình mới của mình vẫn luôn coi nhà liệt sĩ Phan Đăng Cát là người thân ruột thịt. Những dịp giỗ, Tết, việc vui buồn bà đều có mặt. Khi bà và người chồng sau lần lượt qua đời, các con vẫn tiếp tục gìn giữ mối thâm tình ấy. “Tình cảm đó khiến chúng tôi cảm kích, như được an ủi phần nào”, ông Sơn xúc động khi nói về nghĩa tình của gia đình chị dâu.
Đứng trong Nhà tưởng niệm Anh hùng, liệt sĩ Phan Đăng Cát do Quân chủng Phòng không - Không quân xây tặng, ông Sơn lặng lẽ nhìn lên di ảnh người anh cả, xúc động: “Gia đình đau lắm, nhưng cũng tự hào về anh”.
Trong nhà tưởng niệm ấy, di ảnh liệt sĩ Phan Đăng Cát được treo trang trọng ngay gian chính giữa. Trong gian thờ nhỏ, tấm Huân chương chiến công hạng Nhất, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân được nhà nước truy tặng và những kỷ vật của liệt sĩ Phan Đăng Cát được treo ở những chỗ trang trọng nhất.
Hơn 6 thập kỷ trôi qua, dù anh mãi mãi nằm lại chiến trường, không kịp trở về trong chuyến phép năm ấy. Nhưng sự hy sinh của anh hùng Phan Đăng Cát đã góp giúp bao gia đình khác được đoàn viên trong hòa bình hôm nay.
