Một nghịch lý không thể coi là bình thường
Quản lý Nhà nước không thể kết luận bằng cảm giác từ quầy bán lẻ. Muốn chỉ đúng nguyên nhân, phải lần ngược toàn bộ chuỗi cung ứng: địa phương dự báo bao nhiêu học sinh, từng trường đăng ký bao nhiêu bộ, các môn và chuyên đề tự chọn phân bổ ra sao, doanh nghiệp phát hành đặt bao nhiêu cuốn, nhà xuất bản giao bao nhiêu, thời điểm nào nhu cầu thay đổi và ai thông báo thay đổi ấy. Chỉ khi đặt các mốc thời gian cạnh nhau, nghịch lý mới hiện rõ: hàng trăm triệu cuốn đã được tổ chức in và chuyển về địa phương theo số lượng đăng ký, nhưng nhiều nhu cầu thật lại xuất hiện sau hạn cung ứng chính, thậm chí sau khai giảng.
Theo báo cáo được Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố ngày 15/9, đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương báo cáo còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Tuy nhiên, trước khi dùng con số này để kết luận về năng lực in và phát hành, cần làm rõ “thiếu” ở đây là thiếu đối với ai và theo phương thức nào: thiếu sách học sinh, phụ huynh đã đăng ký mua; thiếu tại cửa hàng; thiếu so với đơn đặt hàng đã ký; hay thiếu số sách địa phương dự kiến mua bằng ngân sách để đưa vào thư viện cho học sinh mượn? Nếu phụ huynh đã tự mua đủ sách nhưng gói mua sắm cho thư viện chưa thực hiện được, số sách chưa mua bằng ngân sách không thể mặc nhiên được tính là số sách học sinh đang thiếu. Nếu một đầu sách vẫn có trong kho hoặc tại cửa hàng nhưng trường báo cáo thiếu theo nhu cầu dự kiến, đó cũng chưa phải là thiếu nguồn cung trên thị trường. Chỉ khi bóc tách đúng các nhóm dữ liệu, con số hơn 3,9 triệu cuốn mới phản ánh đúng thực trạng và mới có thể được dùng để xác định trách nhiệm.
Cùng báo cáo ấy, tổng nhu cầu được cập nhật lên 245,94 triệu bản, trong khi kế hoạch in là 228,9 triệu bản và số đã cung ứng đến địa phương khoảng 236,60 triệu bản. Việc nhu cầu cập nhật vượt kế hoạch in hơn 17 triệu bản cho thấy biến động rất lớn đã phát sinh sau giai đoạn lập kế hoạch. Phần tăng thêm ấy xuất hiện ở địa phương nào, vào thời điểm nào và bao nhiêu trong số đó là nhu cầu mua sắm mới phục vụ chính sách miễn phí? Những câu hỏi này phải được trả lời trước khi quy toàn bộ con số thiếu cho năng lực cung ứng của nhà xuất bản.
Cảnh báo ngày 21 tháng 7 bị lãng quên?
Ngày 21/7/2026, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN) ban hành Công văn số 1246/NXBGDVN, gửi Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các sở giáo dục và đào tạo các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Đây không phải văn bản phát đi sau khi thị trường đã thiếu sách để giải thích trách nhiệm. Nó được ban hành trước thời điểm cao điểm mua sách, trước khai giảng hơn một tháng, khi một số địa phương bắt đầu công bố kế hoạch miễn phí hoặc cho học sinh mượn SGK ngay trong năm học 2026-2027.
Công văn nêu rõ ba nhóm dữ kiện. Thứ nhất, đến ngày 20/7, NXBGDVN đã in 99% sản lượng trong kế hoạch, trên tổng số 204,47 triệu bản phục vụ hơn 18,77 triệu học sinh; đã phát hành về địa phương 85,15% sản lượng theo nhu cầu đăng ký của học sinh và các cơ sở giáo dục; đồng thời triển khai in 13,3 triệu bản dự phòng để ứng phó thiên tai, bão lũ. Dữ kiện này cho thấy dây chuyền sản xuất chính đã ở giai đoạn cuối. Khi kế hoạch in gần hoàn tất, việc thay đổi đột ngột quy mô và cơ chế mua sách chắc chắn tác động đến phân bổ hàng hoá.
Thứ hai, Công văn 1246 chỉ rõ việc triển khai miễn phí SGK ngay trong năm học 2026-2027 không phù hợp với trình tự được quy định tại khoản 3 Điều 33 Nghị định số 271/2026/NĐ-CP. Theo quy định này, Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh phải phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu SGK hằng năm trước ngày 30/10 để làm căn cứ lập dự toán; đồng thời bảo đảm sách được nhập kho thư viện các cơ sở giáo dục chậm nhất ngày 15/6 hằng năm. Như vậy, để cung cấp sách miễn phí trong năm học 2026-2027, địa phương phải phê duyệt dự báo nhu cầu trước ngày 30/10/2025, hoàn thành dự toán, lựa chọn nhà cung cấp và đưa sách vào thư viện trước ngày 15/6/2026. Trong khi đó, Nghị định 271 được ban hành ngày 3/7/2026 và nhiều địa phương chỉ bắt đầu công bố kế hoạch trong tháng 7, tháng 8. Không có dữ liệu được phê duyệt từ năm trước, không có dự toán đúng thời hạn và không có đủ thời gian mua sắm, in, vận chuyển, thì việc hoàn thành một lượng sách mới trước khai giảng về thực chất là bất khả thi.
Đây chính là điểm cần được nhấn mạnh: bất cập không phát sinh vì chủ trương miễn phí SGK, mà do một số địa phương muốn thực hiện ngay khi chưa đáp ứng những điều kiện bắt buộc của chính sách. Việc công bố trước khi hoàn tất quy trình đã làm thay đổi hành vi của nhà trường và phụ huynh, gây nhiễu dữ liệu đặt hàng, tạo ra tình trạng nơi thừa, nơi thiếu cục bộ. Danh sách 13 địa phương được truyền thông nêu là “miễn phí hoặc dự kiến miễn phí” vì thế không thể được coi là danh sách 13 nơi đã thực hiện thành công. Thực tế cho thấy các kế hoạch này hoặc phải dừng, thu hẹp đối tượng, điều chỉnh quy mô, hoặc không thể đưa sách đến học sinh đúng thời điểm và phạm vi đã được công chúng hiểu từ thông tin ban đầu.
Thứ ba, NXBGDVN cảnh báo trực diện: nếu địa phương tổ chức đấu thầu mua sách vào thời điểm đó, thời gian còn lại quá ngắn; sản lượng đã in theo kế hoạch đã có địa chỉ cung ứng dựa trên đăng ký của học sinh và cơ sở giáo dục; nguy cơ thiếu, thừa cục bộ và lãng phí nguồn lực có thể xảy ra. Công văn cho biết quy trình đấu thầu in, in và hoàn thiện sách cần tối thiểu sáu tháng. Từ đó, NXBGDVN đã nhận định việc đặt một sản lượng mới vào cuối tháng 7 để phục vụ miễn phí trước khai giảng là bất khả thi.
Thông báo miễn phí không thể đi trước điều kiện thực hiện
Ngày 12/8, một số cơ quan báo chí nêu thông tin về việc 13 địa phương “miễn phí hoặc dự kiến miễn phí” SGK từ năm học 2026-2027. Nhưng đến khi năm học bắt đầu, không địa phương nào trong danh sách này thực hiện được đầy đủ, đúng thời điểm và đúng phạm vi như cách thông tin ban đầu khiến xã hội kỳ vọng. Có nơi dừng kế hoạch; có nơi thu hẹp xuống một số nhóm đối tượng; có nơi gói thầu chưa lựa chọn được nhà cung cấp; có nơi mới xác định nhu cầu mua sách cho thư viện sau khi phần lớn phụ huynh đã tự mua. Sự khác biệt giữa “miễn phí”, “dự kiến miễn phí”, “đề xuất hỗ trợ” và “mua sách cho thư viện để học sinh thuộc diện ưu tiên mượn” đã không được truyền đạt đầy đủ. Khi những trạng thái hoàn toàn khác nhau ấy cùng được rút gọn thành “địa phương miễn phí SGK”, phụ huynh có cơ sở để tin rằng không cần đăng ký mua. Nhà trường vì thế có thể trì hoãn hoặc giảm số lượng tổng hợp; doanh nghiệp phát hành đặt hàng theo nhu cầu thấp hơn thực tế. Đến khi kế hoạch miễn phí không thực hiện được, nhu cầu tự mua quay trở lại trong thời gian rất ngắn, tạo ra quá tải và thiếu sách cục bộ.
Chính sách miễn phí SGK là chủ trương vô cùng nhân văn, góp phần bảo đảm quyền học tập, giảm gánh nặng đầu năm và sử dụng sách nhiều vòng theo cơ chế thư viện. Nhưng khi triển khai, miễn phí SGK là một quy trình mua sắm và quản lý tài sản công có khối lượng lớn, không phải một khẩu hiệu an sinh có thể công bố trước rồi hoàn thiện thủ tục sau. Mỗi thông tin chính thức của chính quyền đều làm thay đổi hành vi của hàng trăm nghìn gia đình và hàng nghìn trường học.
Một địa phương chỉ nên thông báo chắc chắn “học sinh được mượn sách miễn phí trong năm học này” khi tối thiểu đã xác định đủ năm điều kiện: đối tượng thụ hưởng; danh mục và số lượng theo từng trường; nguồn kinh phí hợp pháp; phương thức mua sắm và nhà cung cấp; lịch giao sách cùng phương án xử lý phần thiếu. Nếu mới đề xuất, phải nói là đề xuất. Nếu đang chờ Hội đồng Nhân dân hoặc cấp có thẩm quyền phê duyệt, phải nêu rõ điều kiện đó. Nếu chỉ hỗ trợ một nhóm học sinh, không thể phát thông điệp khiến toàn bộ phụ huynh tưởng rằng đều được nhận. Sự nhập nhằng giữa “sẽ”, “dự kiến”, “đề xuất” và “đã có sách” không phải lỗi ngôn từ nhỏ. Nó tạo ra tín hiệu cầu giả. Trong thị trường SGK, nhu cầu đặt hàng được hình thành từ đăng ký của trường và phụ huynh. Khi một lượng lớn người dân tạm dừng mua vì chờ cấp sách, số lượng đăng ký giảm xuống. NXBGDVN không thể tự ý bỏ qua đơn hàng để giao một lượng tuỳ đoán, bởi giao thừa cũng gây tồn kho, chi phí vận chuyển, hoàn trả và lãng phí giấy. Đến lúc chính sách chậm hoặc chỉ bao phủ một phần, nhu cầu thật quay trở lại, nhưng hàng đã được phân phối theo số cũ. “Thiếu sách” lúc ấy có thể là thiếu tại đúng điểm bán, đúng đầu sách và đúng thời điểm, chứ không nhất thiết là thiếu tổng lượng sách đã in trên cả nước.
Bảy lần đặt thêm và bài học về dự báo
Theo dữ liệu NXBGDVN cung cấp, đối với số lượng được các đơn vị đăng ký trước ngày 30/7, đơn vị đã cung ứng đủ 100%. Ngoài số đơn hàng chính thức, hệ thống còn chuẩn bị lượng dự phòng khoảng 30% để địa phương có thể mua bổ sung khi nhu cầu tăng. Đây là mức dự phòng đáng kể, thể hiện trách nhiệm chủ động trong bối cảnh năm đầu dùng một bộ sách thống nhất trên toàn quốc và có nhiều biến động về trường, lớp. Tuy nhiên, sau ngày 30/7, các đơn vị tại địa phương tiếp tục phát sinh bảy đợt đặt hàng mới; tổng nhu cầu bổ sung có thời điểm đưa mức tăng lên gần 40% so với lượng đặt ban đầu, vượt cả quỹ dự phòng. Có đợt đặt hàng được gửi sau ngày khai giảng. Mức tăng gần 40% sau thời hạn chốt đơn không thể được xem là một dao động thông thường của thị trường. Nó cho thấy công tác thống kê, dự báo và cập nhật nhu cầu tại địa phương đã không theo kịp thực tế.
Đáng nói hơn, Bộ GD&ĐT đã hai lần yêu cầu các địa phương rà soát, báo cáo tình hình cung ứng SGK, tại Công văn số 5655/BGDĐT-GDPT ngày 21/8/2026 và Công văn số 6128/BGDĐT-GDPT ngày 10/9/2026. Tuy nhiên, phụ lục tổng hợp của Bộ cho thấy việc thực hiện chế độ báo cáo không đầy đủ và không đồng đều, nhiều tỉnh, thành phố không có tên trong cả hai lần nộp báo cáo. Như vậy, cơ quan quản lý trung ương và NXBGDVN không có được bức tranh đầy đủ, kịp thời về số học sinh chưa có sách, số lượng thiếu theo từng lớp, từng môn và nhu cầu phát sinh tại từng địa bàn. Khi thông tin đến chậm hoặc không được gửi, phương án điều chuyển giữa các địa phương, phân bổ lượng dự phòng và tổ chức in bổ sung cũng không thể triển khai đúng thời điểm. Đến lúc các đơn hàng tăng mạnh, thậm chí được gửi sau khai giảng, thời gian dành cho sản xuất và logistics đã không còn.
Vì thế, bảy đợt đặt hàng bổ sung không chỉ phản ánh hạn chế trong dự báo ban đầu, mà còn cho thấy sự thiếu chủ động trong cập nhật và báo cáo nhu cầu của một số địa phương. Mọi biến động vượt ngưỡng phải được báo cáo ngay cho Bộ Giáo dục và Đào tạo và thông tin đến NXBGDVN. Không thể vừa báo cáo chậm, đặt hàng muộn, vừa yêu cầu hệ thống in và phát hành xử lý tức thời một lượng sách phát sinh vượt cả mức dự phòng 30%.
Không thể để phụ huynh trả giá cho sự chậm trễ hành chính
Đối với năm học hiện tại, việc cấp bách là cung ứng nốt số sách còn thiếu, ưu tiên học sinh vùng khó khăn, trường nội trú, vùng biên giới và những em thuộc diện được hỗ trợ. Bộ GD&ĐT đã yêu cầu điều chuyển, cung ứng bổ sung trong ngày 15/9. NXBGDVN cần công khai tiến độ, tổ chức in bù những đầu sách không còn nguồn điều chuyển, kéo dài thời gian phục vụ tại các điểm bán và cung cấp công cụ tra cứu nơi còn sách. Các công ty sách địa phương phải cập nhật tồn kho thực, không để thông tin đứt quãng giữa kho và cửa hàng.
Sau khi học sinh nhận đủ sách, các bên phải nghiêm túc nhìn lại toàn bộ quá trình, không thể để phụ huynh tiếp tục trả giá cho sự chậm trễ hành chính. Trước hết, cơ quan quản lý giáo dục địa phương cần làm rõ chênh lệch giữa tổng số cơ sở giáo dục, số trường đăng ký đúng hạn và số trường không đặt hoặc không tiếp nhận sách. Những trường hợp chờ chính sách miễn phí, lựa chọn nguồn cung khác, để phụ huynh tự mua hoặc chưa chốt số học sinh phải được phân loại bằng số liệu cụ thể. Không thể để khoảng trống thông tin kéo dài rồi đẩy trách nhiệm xuống hiệu trưởng, giáo viên chủ nhiệm hoặc doanh nghiệp phát hành.
Đối với các địa phương đã thông báo miễn phí hoặc cho học sinh mượn sách, trách nhiệm giải trình phải bắt đầu từ việc thực hiện khoản 3 Điều 33 Nghị định 271. Địa phương cần công khai kế hoạch dự báo nhu cầu được phê duyệt vào thời điểm nào, dự toán được lập trên cơ sở nào, thủ tục mua sắm hoàn thành ra sao và sách dự kiến nhập kho vào ngày nào. Nếu các điều kiện này chưa được đáp ứng mà chính sách vẫn được công bố, phải làm rõ trách nhiệm đối với những hệ quả phát sinh trong thống kê, đặt hàng và tâm lý chờ đợi của phụ huynh.
Kết quả chính sách phải được đo bằng số học sinh thực nhận sách đúng hạn, đồng thời phân biệt rõ ba nhóm: học sinh thiếu sách do chưa được đáp ứng đơn mua; học sinh thuộc diện chờ mượn sách từ thư viện; và học sinh đã tự mua đủ nhưng vẫn nằm trong nhu cầu mua sắm dự kiến của địa phương. Không thể dùng một con số tổng hợp để che lấp sự khác nhau giữa thiếu sách trên thị trường và phần chính sách miễn phí chưa thực hiện được.
Miễn phí SGK là một chính sách đúng và cần được tổ chức thực hiện bền vững. Nhưng quyền lợi của học sinh không được bảo đảm bằng một thông báo sớm, một dự toán đang xây dựng hay một kế hoạch chưa hoàn tất thủ tục. Thước đo cuối cùng chỉ có thể là cuốn sách có mặt trên bàn học đúng ngày. Khi điều kiện thực hiện chưa đầy đủ, việc công bố chính sách thiếu thận trọng có thể làm sai lệch nhu cầu, khiến nhà trường không đặt sách, doanh nghiệp phát hành không có căn cứ chuẩn bị và phụ huynh mất quyền chủ động. Vì thế, điều cần làm sau khi khắc phục số sách còn thiếu không phải là tìm một chủ thể để gánh toàn bộ trách nhiệm, càng không phải khép lại sự việc bằng nhận định chung rằng “các bên đều có thiếu sót”. Cần công khai toàn bộ quá trình: nhu cầu được dự báo ra sao, đơn hàng được xác nhận khi nào, cảnh báo đã được xử lý thế nào, địa phương nào báo cáo chậm, đơn vị nào giao thiếu so với cam kết. Trách nhiệm phải được xác định theo đúng thẩm quyền và đúng công đoạn; có như vậy, những hạn chế của năm học này mới trở thành bài học quản trị cho những năm sau.
Hơn 3,9 triệu cuốn sách được báo cáo còn thiếu sau khai giảng là con số phải được rà soát đến cùng, nhưng không thể tiếp tục sử dụng như một khối dữ liệu không phân loại. Phải chỉ rõ bao nhiêu cuốn thuộc đơn hàng mua lẻ chưa được đáp ứng; bao nhiêu cuốn thuộc nhu cầu mua sắm mới cho thư viện; bao nhiêu cuốn đã có tại kho, cửa hàng nhưng chưa được kết nối với người mua; bao nhiêu nhu cầu đã thay đổi sau khi phụ huynh tự trang bị. Chỉ khi những con số ấy được bóc tách, trách nhiệm mới có thể được xác định công bằng và chính xác.
Bài học lớn nhất không nằm ở việc chính sách miễn phí SGK đúng hay không, mà ở kỷ luật thực thi. Khoản 3 Điều 33 Nghị định 271 đã quy định rõ thời điểm dự báo, lập dự toán và nhập sách vào thư viện. Bỏ qua trình tự ấy rồi công bố một chính sách chưa đủ điều kiện thực hiện đã làm xã hội kỳ vọng sai, làm méo dữ liệu đặt hàng và góp phần tạo ra thừa, thiếu cục bộ. Một chính sách vì học sinh chỉ có ý nghĩa khi được chuẩn bị bằng dữ liệu chính xác, nguồn lực thực tế và một lịch trình khả thi. Không thể lấy một thông báo thay cho kế hoạch, lấy một gói mua sắm chưa hoàn thành thay cho sách đã có, càng không thể gọi toàn bộ phần chính sách chưa thực hiện được là sách học sinh đang thiếu. Đặt đúng tên cho vấn đề là bước đầu tiên để đặt đúng trách nhiệm – và để mỗi cuốn sách đến đúng địa chỉ, đúng thời điểm, thay vì tiếp tục chạy theo những con số được báo cáo quá muộn hoặc chưa đúng bản chất.
