Thực tiễn phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy, điều quyết định không chỉ là quy mô nguồn lực, mà quan trọng hơn là năng lực quản lý, phân bổ, sử dụng và kiểm soát nguồn lực. Để quốc gia phát triển phải lấy đổi mới, phát triển thể chế, quan hệ quốc gia, công nghệ và nhân lực làm đột phá chiến lược; thực hiện làm nền tảng; kỷ luật tài chính làm giới hạn; năng suất lao động làm mục tiêu; phát triển bền vững làm đích đến. Vì vậy, yêu cầu đặt ra trong kỷ nguyên mới không chỉ là huy động thêm nguồn lực cho phát triển, mà còn phải xây dựng được hệ thống kiểm soát đủ mạnh để bảo đảm nguồn lực được sử dụng đúng mục tiêu, đúng ưu tiên, minh bạch, hiệu quả và gắn tăng cường kỷ luật tài chính với trách nhiệm giải trình.
Trong bối cảnh đó, Kiểm toán nhà nước cần được nhìn nhận không chỉ là cơ quan kiểm tra tài chính công, tài sản công, mà còn là một thiết chế quan trọng của quản trị quốc gia hiện đại; không chỉ phát hiện các tồn tại, hạn chế trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công và ngân sách nhà nước mà còn góp phần phòng ngừa rủi ro, hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quản trị công và kiến tạo niềm tin phát triển quốc gia.
Từ thành quả 32 năm đến yêu cầu chuyển mình về chất
Ra đời năm 1994, Kiểm toán nhà nước gắn liền với công cuộc đổi mới đất nước và tiến trình cải cách nền hành chính quốc gia, đánh dấu một bước phát triển mới của hệ thống các công cụ kiểm tra, kiểm soát tài chính, ngân sách của Đảng và Nhà nước. Đặc biệt quan trọng là Kiểm toán nhà nước được hiến định trong Hiến pháp năm 2013. Điều đó đã xác lập địa vị pháp lý cao nhất của cơ quan kiểm toán tối cao quốc gia và cũng khẳng định niềm tin của Đảng và Nhà nước về vai trò của Kiểm toán nhà nước trong nền quản trị quốc gia hiện đại.
Qua hơn ba thập niên xây dựng và phát triển, Kiểm toán nhà nước đã từng bước khẳng định vị thế trong hệ thống chính trị; thực hiện gần 4.000 cuộc kiểm toán trên hầu hết các lĩnh vực quản lý tài chính công, tài sản công, ngân sách nhà nước; đã triển khai thực hiện cả 3 loại hình kiểm toán (kiểm toán tài chính, kiểm toán hoạt động và kiểm toán tuân thủ). Kết quả kiểm toán đã kiến nghị xử lý tài chính với quy mô hàng trăm nghìn tỷ đồng; phát hiện đề xuất xử lý nhiều sơ hở, bất cập trong cơ chế, chính sách; góp phần tăng cường kỷ luật, kỷ cương ngân sách, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu về thông tin phục vụ hoạt động giám sát, hoàn thiện pháp luật và phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp.
Ý nghĩa của các kết quả đó không chỉ nằm ở số tiền kiến nghị xử lý hay số vụ việc được phát hiện, mà còn ở sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước, đề cao trách nhiệm giải trình và kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về cơ chế, chính sách nhằm khơi thông nguồn lực, tạo lập khuôn khổ pháp lý đồng bộ, minh bạch và hiệu quả cho phát triển nền tài chính quốc gia an toàn, lành mạnh, hiệu quả và bền vững.
Đất nước đang trên đà phát triển nhanh với nhiều đột phá và chủ trương đổi mới mang tính cách mạng của Đảng để hướng tới mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam trở thành nước phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 là nước phát triển, thu nhập cao, hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Quy mô nền kinh tế nước ta hiện tại xếp thứ 32 trên thế giới và phấn đấu đến năm 2030 thuộc nhóm 30 nền kinh tế có quy mô GDP hàng đầu thế giới. Trong giai đoạn 2026-2030, dự kiến quy mô kế hoạch đầu tư công ước khoảng hơn 8 triệu tỷ đồng, gấp 2,7 lần giai đoạn 2021-2025 và sẽ ưu tiên cho các dự án kết cấu hạ tầng chiến lược, then chốt, góp phần mở rộng không gian phát triển của các địa phương, vùng và của cả nước. Bên cạnh đó, các nguồn lực mới như dữ liệu, tài sản số, hạ tầng số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn cũng tạo ra nhiều giá trị, động lực cho phát triển. Do đó, Kiểm toán nhà nước không thể chỉ làm tốt hơn những công việc đã làm, mà phải chuyển mình về chất, từ một cơ quan kiểm tra tài chính công, tài sản công sang một thiết chế quan trọng góp phần nâng cao chất lượng quản trị quốc gia.
“Khát vọng phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045 đặt ra cho toàn bộ hệ thống chính trị những yêu cầu mới, lớn hơn, toàn diện hơn và có nhiều nội dung chưa từng có tiền lệ. Khi quy mô nền kinh tế tiếp tục mở rộng, nguồn lực công ngày càng gia tăng, các dự án hạ tầng chiến lược, chương trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học - công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia sẽ đòi hỏi lượng vốn đầu tư rất lớn, phương thức quản trị hiện đại hơn và cơ chế kiểm soát ngày càng chặt chẽ, hiệu quả hơn.
Kiểm toán nhà nước nhận thức sâu sắc rằng trách nhiệm của mình không chỉ là thực hiện đầy đủ, hiệu quả chức năng, nhiệm vụ được Hiến pháp và pháp luật giao phó, mà còn phải chủ động đổi mới tư duy, phương thức hoạt động và năng lực kiểm toán để đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia trong giai đoạn phát triển mới; qua đó góp phần bảo vệ nguồn lực công, nâng cao kỷ luật, kỷ cương tài chính - ngân sách, phòng ngừa rủi ro, hoàn thiện thể chế và củng cố niềm tin phát triển của đất nước.”
Sứ mệnh mới: Bảo vệ nguồn lực, kỷ luật và niềm tin phát triển
Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, sứ mệnh của Kiểm toán nhà nước có thể được khái quát trên ba phương diện lớn đó là:
Thứ nhất, Kiểm toán nhà nước là thiết chế bảo vệ lợi ích công và nguồn lực quốc gia. Mỗi đồng ngân sách, mỗi tài sản công, mỗi mét vuông đất công, mỗi dự án đầu tư công đều là nguồn lực của Nhà nước và Nhân dân. Nhiệm vụ của Kiểm toán nhà nước không chỉ là công cụ kiểm tra, giám sát tài chính, tài sản công, mà sâu xa hơn là bảo đảm nguồn lực công được sử dụng đúng mục tiêu, đúng ưu tiên và tạo ra giá trị cao nhất cho phát triển đất nước.
Thứ hai, Kiểm toán nhà nước phải là thiết chế bảo vệ kỷ luật phát triển. Kỷ luật tài chính là nền móng của mọi chiến lược phát triển. Một quốc gia muốn phát triển nhanh và bền vững phải dựa trên nền tảng của kỷ luật. Không có kỷ luật tài chính thì không thể có kỷ luật đầu tư; không có trách nhiệm giải trình thì không thể có quản trị hiệu quả; không có cơ chế kiểm soát quyền lực thì nguy cơ lạm dụng quyền lực, thất thoát, lãng phí luôn hiện hữu.
Dưới góc nhìn đó, Kiểm toán nhà nước thực hiện một chức năng đặc biệt quan trọng: Biến việc quản lý, sử dụng quyền lực gắn với nguồn lực công thành đối tượng được kiểm tra, đánh giá và giải trình bằng các bằng chứng độc lập, khách quan. Đây là một trong những cơ chế quan trọng để kiểm soát quyền lực nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Thứ ba, Kiểm toán nhà nước góp phần bảo vệ niềm tin của Nhân dân. Trong quản trị hiện đại, niềm tin là một loại vốn xã hội đặc biệt quan trọng. Người dân chỉ có thể củng cố niềm tin vào Nhà nước khi thấy nguồn lực công, tiền thuế của nhân dân được quản lý, sử dụng minh bạch, hiệu quả và vì lợi ích chung. Mỗi cuộc kiểm toán khách quan, mỗi kiến nghị được thực hiện nghiêm túc, mỗi bất cập thể chế được phát hiện và khắc phục đều góp phần bồi đắp niềm tin đó.
Từ nhận thức này, Kiểm toán nhà nước cần chuyển mạnh từ kiểm toán để phát hiện tồn tại, hạn chế sang kiểm toán ngăn ngừa rủi ro để kiến tạo giá trị; từ kiểm toán tài chính sang kiểm toán phát triển; từ một cơ quan chuyên môn về kiểm tra tài chính công trở thành thiết chế quan trọng của quản trị quốc gia hiện đại.
“Nếu nguồn lực là huyết mạch của quốc gia, thì Kiểm toán nhà nước phải là thiết chế bảo vệ sự trong sạch, minh bạch và hiệu quả của dòng chảy ấy. Nếu niềm tin là nền tảng của phát triển, thì Kiểm toán nhà nước phải góp phần giữ gìn và bồi đắp niềm tin đó bằng sự liêm chính, khách quan, chuyên nghiệp và trách nhiệm.
KTNN cam kết tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn, chuyên nghiệp hơn, hiện đại hơn, liêm chính và hiệu quả hơn để góp phần xây dựng một nền quản trị tốt hơn, một nền tài chính công lành mạnh hơn và một quốc gia phát triển bền vững hơn.”
Sáu trụ cột chiến lược trong kỷ nguyên mới
Để thực hiện sứ mệnh bảo vệ nguồn lực, kỷ luật và niềm tin phát triển quốc gia, Kiểm toán nhà nước cần tập trung xây dựng và triển khai sáu trụ cột chiến lược mang tính nền tảng.
Một là, xây dựng Kiểm toán nhà nước liêm chính, bản lĩnh, đoàn kết và chuyên nghiệp. Liêm chính là giá trị cốt lõi, là điều kiện tiên quyết để cơ quan kiểm toán thực hiện vai trò kiểm soát quyền lực và bảo vệ nguồn lực công.
Hai là, hoàn thiện thể chế, định hướng chiến lược kiểm toán hướng tới tầm nhìn 2045. Hệ thống pháp luật, chuẩn mực, quy trình kiểm toán cần tiếp tục được rà soát, hoàn thiện theo hướng hiện đại, đồng bộ, phù hợp với yêu cầu phát triển mới và thông lệ quốc tế.
Ba là, đổi mới phương thức hoạt động theo hướng kiểm toán, giám sát từ sớm, từ xa và dựa trên quản trị rủi ro. Tăng cường kiểm toán hoạt động, kiểm toán chẩn đoán, đánh giá tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả, kiểm toán thực thi các chủ trương, chính sách, chương trình phát triển của Đảng, Nhà nước và các ngành, lĩnh vực mới liên quan đến phát triển bền vững quốc gia. Kiểm toán cần tăng cường năng lực cảnh báo, phòng ngừa, kiến nghị chính sách, chủ động phát hiện nguy cơ thất thoát, lãng phí ngay từ khi mới hình thành.
Bốn là, tập trung nguồn lực kiểm toán vào các lĩnh vực trọng yếu, các dự án quan trọng quốc gia. Trong điều kiện nguồn lực kiểm toán có hạn, việc lựa chọn đúng trọng tâm, trọng điểm có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả hoạt động kiểm toán.
Năm là, tiên phong chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản trị và hoạt động kiểm toán, tạo sức mạnh tương lai của Kiểm toán nhà nước. Trong thời đại dữ liệu, năng lực khai thác dữ liệu lớn, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và ứng dụng công nghệ số, AI sẽ quyết định chất lượng, tốc độ và chiều sâu của hoạt động kiểm toán.
Sáu là, xây dựng đội ngũ kiểm toán viên theo chuẩn mực “Đức - Tâm - Tầm - Tài”. Con người luôn là nhân tố quyết định. Kiểm toán viên trong thời đại mới không chỉ giỏi chuyên môn, mà còn phải có tư duy phát triển, năng lực công nghệ, khả năng hội nhập quốc tế, bản lĩnh nghề nghiệp và khát vọng phụng sự đất nước.
