Quốc hội đang lấy ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc. Nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội cho rằng, yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện cơ chế quản lý mà còn phải xây dựng được những tiêu chí đủ rõ, đủ khả thi để gìn giữ bản sắc văn hóa trong kiến trúc, tạo nền tảng cho một nền kiến trúc Việt Nam hiện đại, giàu bản sắc và lấy con người làm trung tâm.
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu (Đoàn ĐBQH thành phố Huế) chia sẻ những kỳ vọng về lần sửa đổi luật này.
Bản sắc văn hóa không thể chỉ dừng ở những khái niệm chung
+ Thưa đại biểu, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc lần này dành nhiều nội dung cho vấn đề bản sắc văn hóa trong kiến trúc. Theo bà, vì sao đây là vấn đề cần được đặc biệt quan tâm trong quá trình hoàn thiện pháp luật?
- Theo tôi, kiến trúc luôn mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một công trình xây dựng. Mỗi công trình được hình thành đều phản ánh điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa, tập quán sinh hoạt và trình độ phát triển của từng vùng đất. Có những công trình sau hàng chục, hàng trăm năm đã trở thành biểu tượng của địa phương, trở thành ký ức của nhiều thế hệ và là một phần của di sản văn hóa.
Chính vì vậy, khi sửa đổi Luật Kiến trúc, việc quan tâm nhiều hơn đến bản sắc văn hóa là rất cần thiết. Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh, nếu thiếu những định hướng phù hợp thì rất dễ xuất hiện tình trạng các công trình na ná nhau, thiếu dấu ấn riêng, khiến bản sắc của từng vùng miền dần bị mai một.
Việt Nam có nền văn hóa rất phong phú với 54 dân tộc anh em, mỗi địa phương đều có những giá trị truyền thống riêng được hình thành qua nhiều thế hệ. Tôi cho rằng, Luật cần tạo được hành lang pháp lý để những giá trị đó tiếp tục được kế thừa trong kiến trúc hiện đại, chứ không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn một số công trình riêng lẻ.
Điều tôi đánh giá cao ở dự thảo lần này là đã có bước chuyển trong cách tiếp cận khi cụ thể hóa việc nhận diện bản sắc văn hóa thông qua các yếu tố như tổ chức không gian, hình thức kiến trúc, cảnh quan hay kỹ thuật xây dựng. Đây là hướng đi phù hợp với thực tiễn.
Tuy nhiên, để các quy định thực sự đi vào cuộc sống thì những tiêu chí ấy cần tiếp tục được cụ thể hơn. Người dân, doanh nghiệp cũng như chính quyền cơ sở phải hiểu được bản sắc được nhận diện bằng những tiêu chí nào, áp dụng ra sao trong từng loại công trình. Khi quy định rõ ràng thì việc quản lý mới thống nhất, tránh tình trạng mỗi nơi hiểu theo một cách khác nhau.
+ Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là làm sao để việc xác định bản sắc văn hóa trong kiến trúc vừa thống nhất, vừa phù hợp với đặc điểm của từng địa phương. Theo bà, cần hoàn thiện cơ chế này như thế nào để bảo đảm tính khả thi?
- Đây là vấn đề rất đáng lưu ý bởi trên thực tế, không gian văn hóa không phải lúc nào cũng trùng với địa giới hành chính.
Có những vùng văn hóa trải dài qua nhiều tỉnh, nhiều địa phương nhưng lại có những nét kiến trúc truyền thống tương đồng. Nếu việc xác định bản sắc hoàn toàn giao cho từng địa phương mà thiếu sự phối hợp thì rất dễ dẫn đến tình trạng mỗi nơi xây dựng một bộ tiêu chí riêng, thiếu tính liên kết, thậm chí làm chia cắt không gian văn hóa vốn có.
Theo tôi, cần có những định hướng, tiêu chí chung ở cấp có thẩm quyền để bảo đảm tính thống nhất, đồng thời vẫn tạo điều kiện cho từng địa phương phát huy những giá trị đặc trưng của mình. Bên cạnh đó, rất cần bổ sung cơ chế phối hợp liên vùng, liên tỉnh trong quá trình xây dựng quy chế quản lý kiến trúc đối với những khu vực có chung không gian văn hóa và cảnh quan.
Một điểm nữa mà tôi cho rằng rất quan trọng là quá trình xác định bản sắc kiến trúc cần có sự tham gia rộng rãi của các chuyên gia, nhà khoa học và cộng đồng dân cư. Người dân chính là chủ thể đang gìn giữ những giá trị văn hóa ấy, vì vậy ý kiến của cộng đồng sẽ giúp việc nhận diện bản sắc khách quan và sát thực tiễn hơn.
Khi các tiêu chí được xây dựng trên cơ sở khoa học, có sự đồng thuận của cộng đồng và được công khai, minh bạch thì việc triển khai trong thực tế cũng sẽ thuận lợi hơn. Đây cũng là cơ sở để cán bộ quản lý ở địa phương thực hiện tốt nhiệm vụ từ khâu thẩm định, cấp phép xây dựng đến quản lý trật tự kiến trúc, bảo đảm vừa phát triển vừa gìn giữ được những giá trị đặc trưng của mỗi vùng đất.
Kiến trúc phải phục vụ con người và trở thành nguồn lực phát triển
+ Thưa đại biểu, cùng với yêu cầu gìn giữ bản sắc văn hóa, nhiều ý kiến cũng đề nghị đẩy mạnh kiến trúc xanh, chuyển đổi số và lấy con người làm trung tâm trong quá trình phát triển kiến trúc. Theo bà, những nội dung này cần được thể hiện như thế nào trong Luật sửa đổi?
- Đây là những xu hướng tất yếu của kiến trúc hiện đại và cũng là yêu cầu đặt ra đối với quá trình phát triển bền vững của đất nước.
Ngày nay, người dân không chỉ quan tâm một công trình có đẹp hay không mà còn quan tâm công trình đó có thân thiện với môi trường, có tiết kiệm năng lượng, có thuận tiện cho việc sử dụng và có tạo ra không gian sống tốt hơn hay không. Vì vậy, Luật Kiến trúc cũng cần theo kịp những yêu cầu mới của thực tiễn.
Tôi rất đồng tình với định hướng khuyến khích ứng dụng công nghệ số trong hoạt động kiến trúc cũng như xây dựng cơ sở dữ liệu số về công trình, quy chế quản lý kiến trúc và đội ngũ hành nghề. Khi dữ liệu được số hóa, việc quản lý sẽ minh bạch hơn, người dân và doanh nghiệp cũng thuận lợi hơn trong tiếp cận thông tin, thực hiện các thủ tục liên quan.
Đối với việc áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM), đây là xu hướng phù hợp với quá trình chuyển đổi số của ngành xây dựng. Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng cần tính đến điều kiện thực tế của từng địa phương, từng loại hình dự án. Những doanh nghiệp nhỏ, các đơn vị hoạt động ở vùng sâu, vùng xa hoặc những văn phòng kiến trúc quy mô nhỏ sẽ cần có lộ trình phù hợp để tránh phát sinh thêm gánh nặng về chi phí và nguồn nhân lực.
Một nội dung nữa mà tôi rất quan tâm là quyền tham gia của cộng đồng. Những công trình công cộng có quy mô lớn luôn tác động trực tiếp đến không gian sống, cảnh quan và đời sống văn hóa của người dân. Vì vậy, cần có cơ chế để người dân được tham gia góp ý ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án. Khi tiếng nói của cộng đồng được lắng nghe, các công trình sẽ hài hòa hơn với cảnh quan, phù hợp hơn với nhu cầu thực tế và tạo được sự đồng thuận trong xã hội.
Suy cho cùng, kiến trúc vẫn phải hướng đến con người. Một công trình chỉ thực sự có giá trị khi vừa đáp ứng yêu cầu phát triển, vừa góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và gìn giữ những giá trị văn hóa của cộng đồng.
+ Đại biểu kỳ vọng điều gì khi Luật Kiến trúc được sửa đổi, bổ sung và đi vào cuộc sống trong thời gian tới?
- Tôi kỳ vọng trước hết là Luật sẽ tạo được sự thống nhất trong công tác quản lý nhà nước về kiến trúc, đồng thời phát huy tốt hơn vai trò của địa phương trong quá trình tổ chức thực hiện.
Quan trọng hơn, những quy định mới phải đủ rõ, đủ cụ thể và có tính khả thi để khi triển khai không phát sinh cách hiểu khác nhau hoặc phải mất nhiều thời gian chờ hướng dẫn. Pháp luật chỉ thực sự phát huy giá trị khi được thực hiện thuận lợi trong thực tiễn.
Tôi cũng mong rằng, sau lần sửa đổi này, việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa trong kiến trúc sẽ được nhìn nhận đầy đủ hơn như một nguồn lực cho phát triển. Một công trình kiến trúc đẹp không chỉ tạo nên diện mạo của đô thị hay nông thôn mà còn góp phần gìn giữ ký ức của vùng đất, nuôi dưỡng niềm tự hào của cộng đồng và tạo sức hấp dẫn đối với du lịch, đầu tư cũng như phát triển kinh tế - xã hội.
Bên cạnh đó, tôi kỳ vọng quá trình phân cấp, phân quyền sẽ đi đôi với những tiêu chí thống nhất và cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các địa phương, để mỗi nơi có thể phát huy bản sắc riêng nhưng vẫn bảo đảm sự hài hòa trong không gian kiến trúc của từng vùng, từng khu vực.
Tôi tin rằng, nếu Luật Kiến trúc được hoàn thiện theo hướng vừa đề cao bản sắc văn hóa, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển hiện đại, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và lấy con người làm trung tâm thì sẽ tạo nền tảng quan trọng để xây dựng một nền kiến trúc Việt Nam phát triển bền vững, giàu bản sắc dân tộc. Đó cũng là cách để những giá trị văn hóa được hiện diện sinh động trong từng công trình hôm nay và tiếp tục được gìn giữ, trao truyền cho các thế hệ mai sau.
+ Xin trân trọng cảm ơn đại biểu Quốc hội!
