Luật sư Đào Ngọc Chuyền: Không thể chỉ gỡ link để chống xâm phạm sở hữu trí tuệ

Trao đổi với phóng viên, Luật sư Đào Ngọc Chuyền, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng vi phạm sở hữu trí tuệ trên môi trường số hiện nay đã hình thành cả một “hệ sinh thái kiếm tiền”, nên không thể chỉ xử lý bằng cách gỡ nội dung vi phạm.

Vi phạm sở hữu trí tuệ đang vận hành như một “hệ sinh thái kiếm tiền”

Theo Luật sư Đào Ngọc Chuyền, thực tế hiện nay cho thấy nhiều website, tài khoản vi phạm dù đã bị xử lý vẫn nhanh chóng quay trở lại dưới tên miền, tài khoản hoặc nền tảng khác. Điều này xuất phát từ sự kết hợp của chi phí mua tên miền và hosting hiện nay tương đối rẻ, khiến các đối tượng vi phạm dễ dàng đăng ký địa chỉ mới sau khi bị chặn. Nhiều đối tượng còn dựng sẵn hàng chục tên miền dự phòng để chuyển hướng người dùng ngay khi một website bị khóa mà không làm gián đoạn lượng truy cập.

Không chỉ vậy, phần lớn các hosting được đặt ở nước ngoài và sử dụng các dịch vụ ẩn danh như proxy, CDN hoặc hạ tầng tại những quốc gia có cơ chế quản lý lỏng lẻo. Điều này khiến việc truy vết, xác minh chủ thể vi phạm của cơ quan chức năng gặp nhiều khó khăn.

Điều đáng chú ý là nhiều website vi phạm hiện nay không chỉ đơn thuần phát tán nội dung lậu mà còn hình thành cả “hệ sinh thái” quảng cáo trá hình cho cờ bạc, cá độ hoặc các hoạt động lừa đảo tài chính.

“Lợi nhuận quá lớn khiến họ sẵn sàng chấp nhận rủi ro bị khóa website và xây dựng lại từ đầu”, ông Đào Ngọc Chuyền nói.

Hiện nay, những biện pháp xử lý phần lớn vẫn thiên về “phần ngọn”, chủ yếu tập trung chặn tên miền hoặc khóa tài khoản cụ thể. Trong khi đó, bộ máy vận hành, dòng tiền và hạ tầng công nghệ đứng phía sau lại chưa bị triệt tiêu một cách hiệu quả. “Các biện pháp hiện nay chủ yếu mới che đi phần nổi của vi phạm thay vì xử lý tận gốc cơ chế vận hành phía sau. Tuy nhiên, để xử lý triệt để cần rất nhiều nguồn lực và thời gian”, ông nhận định.

Không thể chỉ dừng ở việc “gỡ nội dung vi phạm”

Theo Luật sư Đào Ngọc Chuyền, trong bối cảnh công nghệ AI và tự động hóa phát triển mạnh, việc sao chép và nhân bản nội dung vi phạm ngày càng diễn ra với tốc độ nhanh hơn. Điều này khiến biện pháp “gỡ nội dung vi phạm” dần trở nên kém hiệu quả nếu không đi kèm các giải pháp kiểm soát sâu hơn. “Muốn ngăn chặn triệt để, quản lý nhà nước phải chuyển dịch sang tư duy truy vết dòng tiền”, ông nhấn mạnh.

Thay vì chỉ xử lý phần nội dung hiển thị trên internet, cơ quan chức năng cần tập trung kiểm soát các nguồn thu đứng phía sau hành vi vi phạm, bao gồm quảng cáo, tiếp thị liên kết, cổng thanh toán trung gian, ví điện tử và các chủ thể hưởng lợi cuối cùng.

Ông Chuyền cho rằng việc “đánh vào dòng tiền” mới thực sự tạo ra tác động mạnh tới các mô hình vi phạm bởi khi nguồn thu bị cắt, khả năng duy trì hoạt động sẽ giảm đáng kể.

Để thực hiện điều này, cần tăng cường cơ chế phối hợp dữ liệu giữa các cơ quan quản lý như cơ quan thuế, lực lượng an ninh mạng, cơ quan quản lý thông tin truyền thông cũng như các đơn vị trung gian thanh toán.

“Việt Nam đang từng bước siết chặt quản lý và tạo cơ chế thuận lợi hơn cho việc xử lý các vi phạm liên quan đến dòng tiền. Tuy nhiên, do tính chất xuyên biên giới của các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường số nên cần thời gian để hoàn thiện các cơ chế này”, ông nói.

Nền tảng số phải có trách nhiệm lớn hơn

Một vấn đề khác được Luật sư Đào Ngọc Chuyền đề cập là trách nhiệm của các nền tảng số trong kiểm soát nội dung vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Phần lớn hành vi xâm phạm hiện nay diễn ra trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các nền tảng chia sẻ nội dung. Vì vậy, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian không thể đứng ngoài cuộc.

Theo quy định pháp luật Việt Nam (Luật Sở hữu trí tuệ và các quy định về Thương mại điện tử), trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian nền tảng số (ISP, sàn TMĐT, mạng xã hội) đã dần được siết chặt. Vì vậy, các doanh nghiệp này chỉ được miễn trừ trách nhiệm liên đới liên quan đến hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ của người dùng trên nền tảng nếu doanh nghiệp trung gian thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ theo quy định của pháp luật, bao gồm thực hiện cơ chế "Thông báo và Gỡ bỏ".

“Sau khi nhận được thông báo vi phạm kèm chứng cứ từ chủ sở hữu quyền hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền, nền tảng phải thực hiện gỡ bỏ nội dung trong thời hạn quy định và phối hợp cung cấp dữ liệu phục vụ xác minh khi có yêu cầu”, ông Chuyền cho biết.

Trong bối cảnh nội dung số lan truyền với tốc độ rất nhanh, trách nhiệm của các nền tảng sẽ ngày càng trở thành yếu tố then chốt trong hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Nhiều ý kiến cho rằng đối với các tài khoản chuyên tái phạm nhằm mục đích kiếm doanh thu, cần có cách tiếp cận theo hướng xử lý “vi phạm có hệ thống” thay vì chỉ xử lý từng bài đăng riêng lẻ như hiện nay.

Không chỉ đối mặt với khó khăn trong việc truy vết dòng tiền hay xử lý nền tảng xuyên biên giới, công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số còn gặp thách thức lớn về chứng cứ điện tử. Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, tốc độ phát triển công nghệ hiện nay đang vượt xa khả năng phản ứng của cơ chế pháp lý và năng lực thực thi.

Nhiều vụ việc gặp khó khăn trong quá trình xử lý do clip, bài đăng hoặc tài khoản vi phạm bị xóa rất nhanh, trong khi dữ liệu được đặt ở nước ngoài hoặc sử dụng danh tính ẩn danh. “Khó khăn lớn nhất hiện nay là tốc độ thay đổi công nghệ vượt xa năng lực phản ứng pháp lý và tính ẩn danh xuyên biên giới”, ông nói.

Theo luật sư, nếu có thể thiết lập được một quy trình chuẩn hóa về ghi nhận, bảo toàn chứng cứ điện tử thì đây sẽ là công cụ rất quan trọng trong việc ngăn chặn vi phạm sở hữu trí tuệ trên môi trường số. Bởi trên thực tế, nhiều vụ việc hiện nay rơi vào tình trạng “xóa dấu vết là hết vi phạm”, khiến việc tiếp tục xác minh và xử lý gặp nhiều khó khăn.

Nền kinh tế tri thức khó phát triển với tình trạng hàng giả, hàng lậu

Theo Luật sư Đào Ngọc Chuyền, nếu không kiểm soát tốt tình trạng phim lậu, nhạc lậu, phần mềm lậu hay hàng giả trên môi trường số, Việt Nam sẽ phải đối mặt với nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với mục tiêu phát triển kinh tế số và công nghiệp sáng tạo.

Quyền sở hữu trí tuệ hiện nay không còn là câu chuyện riêng của ngành giải trí hay công nghệ mà đã trở thành nền tảng quan trọng của môi trường đầu tư và năng lực cạnh tranh quốc gia. “Nếu tình trạng xâm phạm sở hữu trí tuệ tiếp tục diễn ra phổ biến, điều đó sẽ triệt tiêu động lực đổi mới sáng tạo, làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư và ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển của công nghiệp sáng tạo”, ông nhận định.

Một quốc gia muốn phát triển nền kinh tế tri thức không thể để tình trạng hàng giả, phần mềm lậu, phim lậu hay nhạc lậu tồn tại phổ biến trên môi trường số mà thiếu các cơ chế bảo vệ hiệu quả.

“Sở hữu trí tuệ trên môi trường số không còn là vấn đề riêng của lĩnh vực pháp lý, mà là nền tảng sống còn quyết định Việt Nam có thể trở thành một nền kinh tế tri thức hiện đại hay tiếp tục dừng ở phân khúc gia công giá trị thấp”, ông Chuyền nhấn mạnh.