“Báu vật” linh thiêng
Tại trụ sở xã Châu Tiến (tỉnh Nghệ An) - đơn vị hành chính mới sau sáp nhập xã Châu Thuận cùng 3 xã khác đang lưu giữ và bảo quản một cổ vật đặc biệt bằng đồng đỏ. Đó là chiếc vạc có chu vi miệng 2,4m, cao 45cm, nặng khoảng 30kg. Đây không chỉ là một hiện vật bằng đồng đơn thuần, mà với người dân địa phương đó còn là “báu vật” linh thiêng gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Mường Chai xưa.
Theo sách Lịch sử văn hóa người Thái Nghệ An, chiếc vạc được đúc khoảng thế kỷ XV. Khi đó, vùng đất nay là xã Châu Thuận (cũ) còn gọi là Mường Chai - giai đoạn nhiều mường lớn ở miền Tây Nghệ An dần hình thành và ổn định tổ chức cộng đồng.
Mường Chai do nữ thủ lĩnh tên Chai đứng đầu. Bà là người có uy tín, tổ chức sản xuất và phân xử tranh chấp trong cộng đồng. Khi tuổi cao, giặc cướp nổi lên quấy nhiễu, bà cho dân bản đi mời Tạo Noong, người giỏi võ ở Châu Bình về giúp dẹp loạn.
Ban đầu, ông này được dân làng kính trọng vì có công giữ đất. Nhưng sau khi nắm quyền, Tạo Noong đặt ra nhiều luật lệ hà khắc, tăng thu tô và bắt phu dịch nặng nề. Để giữ yên bản làng, bà Chai tiếp tục sai người sang tỉnh Thanh Hóa mời Cầm Bá Hiệu (còn gọi là Tạo Nọi) về giúp.
Nhân vật này được truyền tụng có tài thao lược, được lòng dân. Sự xuất hiện của ông được xem là bước ngoặt của Mường Chai. Để đón Tạo Nọi, dân Mường Chai tổ chức lễ tế trời nhằm cầu bình an và chính danh cho việc thay đổi người đứng đầu. Nghi lễ yêu cầu mổ trâu hiến sinh - tập tục quan trọng trong đời sống tín ngưỡng người Thái.
Tạo Nọi đã cho người mang chiếc vạc đồng từ Thường Xuân (Thanh Hóa) vào Nghệ An để nấu trâu tế lễ thần linh. Trong dịp lễ, Tạo Noong bị trai tráng trong bản vây đánh chết, quyền cai quản được chuyển giao cho Tạo Nọi. Sau đó, chiếc vạc trở thành vật thiêng, gắn liền với đời sống tâm linh của người dân nơi đây. Vạc đồng cũng được xem là biểu tượng của sự thay đổi và đoàn kết cộng đồng.
Ly kỳ cổ vật “như có chân”
Trải qua hàng trăm năm thăng trầm, chiếc vạc cổ này cũng đối mặt với không ít biến cố khi từng nhiều lần bị kẻ gian lấy trộm. Điều kỳ lạ là sau mỗi lần bị trộm, cổ vật đó tự dưng trở về trước sự ngỡ ngàng của người dân.
Hơn 30 năm trước, khi được cất giữ dưới mái che tạm của Trường mầm non xã, chiếc vạc bất ngờ biến mất. Phát hiện sự việc, mọi người chia nhau đi tìm nhưng không có kết quả. Vài tuần sau, một người đàn ông ở huyện Diễn Châu (cũ) cách đó cả trăm km, bất ngờ mang vạc đến trả cho chính quyền và thừa nhận đã lấy trộm.
Ông Vi Ngọc Duyên, nguyên Chủ tịch UBND xã Châu Thuận thời đó cho biết, người này nói trộm chiếc vạc về cất trong nhà chờ thời cơ bán cho giới buôn đồ cổ để kiếm lời. Tuy nhiên, từ khi chiếm giữ vạc đồng, vào ban đêm gia đình thường nghe tiếng động lạ, vợ con lo sợ nên quyết định đem trả. Người này thể hiện sự hối lỗi nên chính quyền không xử lý. Sau đó, vạc được đưa về bảo quản tại trụ sở của xã.
Đến năm 2000, chiếc vạc đồng thêm lần nữa bị người lạ trộm lúc nửa đêm. Người đó đã chở vạc đồng đến bán cho một cơ sở đồng nát ở huyện Quỳ Châu (cũ). Khi phát hiện vạc đồng bị mất, cán bộ xã tổ chức tìm kiếm ở nhiều nơi nhưng không có manh mối.
Một tuần sau, lãnh đạo xã bất ngờ khi thấy chủ tiệm thu mua phế liệu ở Quỳ Châu chở chiếc vạc đến trụ sở xã giao nộp. Họ trình bày mua lại vạc đồng từ người đàn ông lạ mặt, trả tiền theo giá đồng phế liệu và không biết đó là cổ vật của địa phương. Đến khi nghe thông tin đây là vạc đồng thuộc sự quản lý của xã Châu Thuận, chủ cơ sở liền chủ động đem trả vì lo ngại gặp rắc rối pháp lý.
Theo ông Duyên, khoảng 50 năm qua địa phương ghi nhận 5 lần vạc đồng bị lấy trộm. Tuy nhiên, sau mỗi lần mất dấu, cổ vật đều được mang trả lại trước sự ngỡ ngàng của người dân.
Đối với người dân nơi đây, chiếc vạc từ lâu được xem là tài sản chung của cộng đồng, gắn với lễ tục và ký ức nhiều thế hệ. Hằng năm, người dân Mường Chai tổ chức lễ tế Thần Trời vào ngày 23 tháng Chạp (ngày ông Táo về trời) và ngày mừng lúa mới vào tháng 9. Lúc đó vạc được khiêng ra sân rộng, nhóm bếp lớn nấu thịt trâu làm lễ chung của cả bản. Vì sự linh thiêng của vạc đồng nên họ chỉ sử dụng để nấu thịt trâu tế lễ, ngoài ra không dùng bất cứ vào việc khác.
Về định hướng bảo tồn “báu vật”, theo ông Vi Văn Lâm, Phó Chánh văn phòng UBND xã Châu Tiến, cơ quan chuyên môn của xã đang dự kiến lập hồ sơ đề nghị công nhận di sản đối với chiếc vạc đồng. Việc này không chỉ tăng cường công tác bảo vệ hiện vật, mà còn phục vụ cho việc nghiên cứu, quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, từ đó mở ra cơ hội phát triển du lịch địa phương.
